JINOYAT SODIR ETISHDA AFFEKT HOLATINING PSIXOLOGIK VA HUQUQIY BAHOSI

1. Andreev, V. I. (2019). Yuridik psixologiya. Moskva: Yurist. 2. Eidemiller, E. G. (2018). Sud-psixologik ekspertiza asoslari. Sankt-Peterburg: Piter. 3. Platonov, K. K. (2017). Psixologiya asoslari. Moskva: Nauka. 4. Karimov, I. A. (2020). Jinoyat huquqida ayb tushunchasi va uning shakllari. Yuridik fanlar axborotnomasi, 3, 45–52.

5. Rustamov, B. R. (2021). Affekt holatining jinoyat-huquqiy ahamiyati. Huquq va jamiyat, 2, 78–84.

6. Tulaganov, S. T. (2019). Jinoyat huquqida subyektiv tomon va uning ahamiyati. O‘zbekiston yuridik jurnali, 4, 33–40.

7. Zuckerman, M. (2005). Psychobiology of Personality. Cambridge University Press. 8. American Psychiatric Association. (2022). DSM-5-TR: Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders. Washington, DC.

9. Gudjonsson, G. H. (2018). The Psychology of Criminal Investigation. Wiley. Jumayeva Laylo Elmurodovna Termiz davlat pedagogika instituti, pedagogika yo‘nalishi magistranti PEDAGOGIK JARAYONDA NUTQ TEXNIKASINING TA’LIM SAMARADORLIGIGA TA’SIRI Annotatsiya. Ushbu maqolada pedagogik jarayonda nutq texnikasining ta’lim samaradorligiga ta’siri ilmiy-nazariy va amaliy jihatdan tahlil qilinadi. O‘qituvchi nutqining ravonligi, aniqligi, ifodaliligi va mantiqiy tuzilishi o‘quvchilarning bilimlarni o‘zlashtirish darajasiga bevosita ta’sir ko‘rsatishi asoslab berilgan. Shuningdek, pedagogika fanini o‘qitish jarayonida nutq texnikasini rivojlantirishga oid metodik tavsiyalar ishlab chiqilgan. Kalit so‘zlar: nutq texnikasi, ta’lim samaradorligi, pedagogik jarayon, kommunikativ kompetensiya, o‘qituvchi nutqi. Aннoтaция. В дaннoй cтaтьe c нayчнo-тeopeтичeckoй и пpakтичeckoй тoчek зpeния aнaлизиpyeтcя влияниe тexниkи peчи нa эффekтивнocть oбyчeния в пeдaгoгичeckoм пpoцecce. Oбocнoвaнo, чтo бeглocть, тoчнocть, выpaзитeльнocть и лoгичeckaя cтpykтypa peчи yчитeля okaзывaют нeпocpeдcтвeннoe влияниe нa ypoвeнь ycвoeния знaний yчaщимиcя. Тakжe paзpaбoтaны мeтoдичeckиe pekoмeндaции пo paзвитию тexниkи peчи в пpoцecce пpeпoдaвaния пeдaгoгиkи. Kлючeвыe cлoвa: тexниka peчи, эффekтивнocть oбyчeния, пeдaгoгичeckий пpoцecc, koммyниkaтивнaя koмпeтeнтнocть, peчь yчитeля. Abstract. This article analyzes the impact of speech technique on the effectiveness of education in the pedagogical process from scientific-theoretical and practical perspectives. It is substantiated that the fluency, clarity, expressiveness, and logical structure of a teacher’s speech directly influence students’ level of knowledge acquisition. In addition, methodological recommendations for developing speech techniques in the process of teaching pedagogy are proposed. Key words: speech technique, educational effectiveness, pedagogical process, communicative competence, teacher’s speech. Kirish. Ta’lim jarayonining muvaffaqiyati ko‘plab omillarga bog‘liq bo‘lib, ulardan eng muhimlaridan biri o‘qituvchi nutqining sifati hisoblanadi. O‘qituvchi nutqi nafaqat bilimlarni yetkazish vositasi, balki o‘quvchilarning diqqatini jamlash, ularni faollikka undash va ta’lim motivatsiyasini oshirish vositasi hamdir. Shu bois pedagogik jarayonda nutq texnikasining ahamiyati tobora ortib bormoqda. Asosiy qism. Nutq texnikasi o‘qituvchining ovoz balandligi, talaffuz aniqligi, intonatsiya, pauza va mantiqiy urg‘ulardan samarali foydalanish malakasini ifodalaydi. Agar o‘qituvchi nutqi ravon va tushunarli bo‘lsa, o‘quvchilarning darsga qiziqishi ortadi va bilimlarni o‘zlashtirish jarayoni samarali kechadi. Pedagogika fanida nutq texnikasini rivojlantirish uchun nutqiy mashqlar, munozaralar, taqdimotlar va rolli o‘yinlardan foydalanish muhim hisoblanadi.Pedagogik jarayonda nutq texnikasining ta’lim samaradorligiga ta’siri juda katta bo‘lib, u o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi muloqot sifati orqali namoyon bo‘ladi. Nutq texnikasi mukammal bo‘lgan o‘qituvchi o‘quv materialini aniq, ravon va tushunarli bayon etadi, bu esa o‘quvchilarning mavzuni to‘g‘ri idrok etishiga va bilimlarni mustahkam o‘zlashtirishiga xizmat qiladi. O‘qituvchining ovoz ohangi, talaffuz aniqligi, nutq sur’ati va intonatsiyasi dars jarayonida diqqatni jalb etuvchi va ushlab turuvchi muhim omil hisoblanadi. Agar nutq monoton, tushunarsiz yoki haddan tashqari tez bo‘lsa, o‘quvchilarda zerikish, befarqlik va mavzuni anglamaslik holatlari yuzaga keladi. Pedagogik jarayonda nutq texnikasi o‘quvchilarning faolligini oshirishda ham muhim rol o‘ynaydi. Ta’sirchan va ifodali nutq o‘quvchilarda qiziqish uyg‘otadi, ularni fikrlashga, savol berishga va muhokamada ishtirok etishga undaydi. O‘qituvchining pauzadan o‘rinli foydalanishi, muhim fikrlarni intonatsiya orqali ajratib ko‘rsatishi va misollar bilan boyitilgan nutqi o‘quvchilarning mavzuni chuqurroq anglashiga yordam beradi. Natijada dars jarayoni jonli muloqotga aylanib, o‘quvchilarning bilim olish jarayoni faollashadi. Nutq texnikasining ta’lim samaradorligiga ta’siri tarbiyaviy jihatdan ham namoyon bo‘ladi. O‘qituvchining madaniyatli, muloyim va hurmatga asoslangan nutqi o‘quvchilarda ijobiy psixologik muhitni shakllantiradi. Bu esa o‘quvchilarning o‘z fikrini erkin bayon etishiga, xatodan qo‘rqmasdan faol qatnashishiga sharoit yaratadi. Aksincha, qo‘pol yoki noaniq nutq o‘quvchilarda ishonchsizlik va darsga bo‘lgan salbiy munosabatni keltirib chiqarishi mumkin. Shu bois nutq texnikasi o‘qituvchining pedagogik odobi va muloqot madaniyati bilan chambarchas bog‘liqdir. Shuningdek, pedagogik jarayonda nutq texnikasi bilimlarni tizimli va mantiqiy yetkazish imkonini beradi. O‘qituvchi fikrni izchil bayon etib, tushunchalar o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniq ko‘rsata olsa, o‘quvchilarda yaxlit tasavvur shakllanadi. Bu esa bilimlarning mustahkamlanishiga va ularni amaliyotda qo‘llash ko‘nikmasining rivojlanishiga olib keladi. Nutq texnikasi rivojlangan o‘qituvchi murakkab mavzularni ham sodda va tushunarli shaklda izohlab bera oladi, bu esa ta’lim samaradorligini sezilarli darajada oshiradi.Xulosa qilib aytganda, pedagogik jarayonda nutq texnikasi ta’lim samaradorligini belgilovchi asosiy omillardan biridir. O‘qituvchining nutqiy mahorati o‘quvchilarning bilimni o‘zlashtirish darajasi, darsga bo‘lgan qiziqishi va umumiy ta’lim natijalariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli pedagoglarning nutq texnikasini doimiy ravishda rivojlantirib borish ta’lim sifatini oshirishning muhim sharti hisoblanadi.Pedagogik jarayonda nutq texnikasining ta’lim samaradorligiga ta’siri chuqur psixologik va didaktik asoslarga ega bo‘lib, u ta’lim jarayonining barcha bosqichlarida o‘z ifodasini topadi. O‘qituvchining nutqi orqali bilimlar yetkaziladi, munosabatlar shakllanadi va tarbiyaviy ta’sir amalga oshiriladi. Shu sababli nutq texnikasi pedagog faoliyatining ajralmas tarkibiy qismi sifatida qaraladi. O‘qituvchining ovoz imkoniyatlaridan to‘g‘ri foydalanishi, nutq sur’atini dars mazmuniga mos ravishda boshqarishi va so‘zlarni aniq talaffuz qilishi o‘quvchilarning eshitish va idrok etish jarayonini yengillashtiradi hamda bilimlarni ongli o‘zlashtirishga yordam beradi. Pedagogik jarayonda nutq texnikasi o‘quvchilarning diqqatini jamlash va uni uzoq vaqt davomida saqlab turishda muhim ahamiyat kasb etadi. Ifodali va jonli nutq darsni qiziqarli jarayonga aylantiradi, o‘quvchilarda mavzuga nisbatan ijobiy munosabatni shakllantiradi. O‘qituvchining intonatsiya va urg‘ulardan o‘rinli foydalanishi muhim tushunchalar va asosiy g‘oyalarni ajratib ko‘rsatishga xizmat qiladi. Natijada o‘quvchilar dars mazmunini yaxshiroq tushunadilar va eslab qoladilar. Bu holat ta’lim samaradorligining oshishida muhim omil hisoblanadi. Nutq texnikasining samarali bo‘lishi pedagogik muloqot sifatini ham belgilaydi. O‘qituvchining ochiq, muloyim va ishonchli nutqi o‘quvchilar bilan o‘zaro hurmatga asoslangan munosabatni shakllantiradi. Bunday muhitda o‘quvchilar savol berishdan, fikr bildirishdan tortinmaydilar, bu esa dars jarayonida faol ishtirokni ta’minlaydi. O‘quvchilarning nutqiy faolligi oshgani sari ularning tafakkuri rivojlanadi, bilimlarni mustaqil o‘zlashtirish ko‘nikmalari shakllanadi. Shu jihatdan nutq texnikasi faqat o‘qituvchi nutqiga emas, balki o‘quvchilarning ham nutqiy rivojiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Pedagogik jarayonda nutq texnikasi tarbiyaviy samaradorlikni oshirishda ham muhim o‘rin tutadi. O‘qituvchining so‘z orqali beradigan bahosi, rag‘batlantiruvchi yoki tanqidiy fikrlari o‘quvchining o‘ziga bo‘lgan ishonchi va o‘qishga bo‘lgan munosabatiga bevosita ta’sir etadi. Madaniyatli va odobli nutq o‘quvchilarda nutqiy etika, hurmat va muomala madaniyatini shakllantiradi. Bu esa ta’lim jarayonining nafaqat bilim berish, balki tarbiyaviy maqsadlariga ham xizmat qiladi. Umuman olganda, pedagogik jarayonda nutq texnikasi ta’lim samaradorligini ta’minlovchi muhim pedagogik shartlardan biridir. O‘qituvchining nutqiy mahorati darsning mazmunli, tushunarli va ta’sirchan bo‘lishini belgilaydi. Nutq texnikasi rivojlangan pedagog o‘quvchilarni bilim olishga unday oladi, ularning qiziqishini oshiradi va ta’lim jarayonining yuqori natijalarga erishishini ta’minlaydi. Shu bois nutq texnikasini takomillashtirish pedagoglarning kasbiy rivojlanishida ustuvor yo‘nalishlardan biri bo‘lib qolaveradi.Pedagogik jarayonda nutq texnikasining ta’lim samaradorligiga ta’siri o‘qituvchining kasbiy mahorati va shaxsiy ta’sirchanligini namoyon etuvchi asosiy omillardan biri sifatida qaraladi. Ta’lim jarayonida bilim faqatgina axborot sifatida emas, balki o‘qituvchining so‘zi, ohangi va muloqot madaniyati orqali o‘quvchi ongiga singdiriladi. Shu jihatdan nutq texnikasi o‘qituvchining darsni qanday tashkil etishi, mavzuni qanday ochib berishi va o‘quvchilarni qanday ruhlantira olishini belgilaydi. To‘g‘ri va ifodali nutq o‘quvchilarda ishonch uyg‘otadi, bu esa bilimlarni qabul qilish jarayonini yengillashtiradi. Pedagogik jarayonda nutq texnikasi o‘quvchilarning idrok va tafakkur jarayonlariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. O‘qituvchining nutqi mantiqiy va izchil bo‘lsa, o‘quvchilar tushunchalar o‘rtasidagi bog‘liqlikni oson anglaydilar. Nutq sur’atining o‘rtacha va vaziyatga mos bo‘lishi o‘quvchilarning eshitish orqali qabul qilish qobiliyatini oshiradi. O‘rinli pauzalar esa o‘quvchilarga eshitilgan axborotni tahlil qilish va xulosa chiqarish imkonini beradi. Bunday nutqiy tashkil etilgan dars o‘quvchilarning bilimni mustahkam o‘zlashtirishiga xizmat qiladi. Nutq texnikasining ta’lim samaradorligiga ta’siri darsda psixologik qulay muhit yaratishda ham namoyon bo‘ladi. O‘qituvchining xotirjam, muloyim va ishonchli nutqi o‘quvchilarda xavfsizlik va qo‘llab-quvvatlanish hissini uyg‘otadi. Natijada o‘quvchilar o‘z fikrini erkin bayon etishga, savollar berishga va muhokamalarda faol qatnashishga moyil bo‘ladilar. Bu holat ta’lim jarayonining interfaol tus olishiga va o‘quvchilarning bilish faolligi oshishiga olib keladi. Shuningdek, pedagogik jarayonda nutq texnikasi ta’limning tarbiyaviy samaradorligini ham oshiradi. O‘qituvchining nutqida namoyon bo‘ladigan hurmat, sabr-toqat va odob o‘quvchilar uchun namuna bo‘lib xizmat qiladi. So‘z orqali berilgan rag‘batlantirish o‘quvchining o‘ziga bo‘lgan ishonchini mustahkamlaydi, ehtiyotkor va o‘rinli tanqid esa uning o‘z ustida ishlashiga undaydi. Shu tarzda nutq texnikasi o‘quvchi shaxsining har tomonlama rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Xulosa qilib aytganda, pedagogik jarayonda nutq texnikasi ta’lim samaradorligini ta’minlovchi muhim pedagogik omil hisoblanadi. O‘qituvchining nutqiy mahorati dars mazmunini chuqur anglash, o‘quvchilarning faolligini oshirish va ta’lim-tarbiya jarayonida yuqori natijalarga erishishda hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Shu sababli pedagoglar nutq texnikasini doimiy ravishda takomillashtirib borishlari ta’lim sifatini oshirishning muhim sharti bo‘lib qoladi. Xulosa. Xulosa qilib aytganda, pedagogik jarayonda nutq texnikasi ta’lim samaradorligini belgilovchi muhim omillardan biridir. O‘qituvchining nutqiy mahorati o‘quvchilarning bilimlarni chuqur va ongli o‘zlashtirishiga xizmat qiladi. Shu sababli bo‘lajak o‘qituvchilarni tayyorlash jarayonida nutq texnikasini rivojlantirishga alohida e’tibor qaratish zarur.Xulosa qilib aytganda, pedagogik jarayonda nutq texnikasi ta’lim samaradorligini oshiruvchi yetakchi omillardan biri hisoblanadi. O‘qituvchining ravon, aniq va ifodali nutqi o‘quvchilarning bilimni ongli o‘zlashtirishiga, dars jarayonida faol ishtirok etishiga hamda mustaqil fikrlash ko‘nikmalarining rivojlanishiga xizmat qiladi. Nutq texnikasi orqali o‘qituvchi nafaqat bilim beradi, balki o‘quvchi shaxsiga tarbiyaviy ta’sir ko‘rsatadi, ijobiy psixologik muhitni shakllantiradi va o‘zaro muloqotni mustahkamlaydi. Shu bois bo‘lajak va amaldagi pedagoglarning nutq texnikasini doimiy ravishda rivojlantirib borish ta’lim sifatini yuksaltirish, pedagogik mahoratni oshirish va zamonaviy ta’lim talablariga mos, raqobatbardosh o‘qituvchi shaxsini shakllantirishning muhim sharti hisoblanadi.Xulosa o‘rnida shuni ta’kidlash joizki, pedagogik jarayonda nutq texnikasi o‘qituvchining kasbiy faoliyatini belgilovchi asosiy mezonlardan biri hisoblanadi. O‘qituvchining so‘zlash uslubi, ovoz ohangi, nutqning mantiqiyligi va ifodaliligi ta’lim mazmunining o‘quvchi ongiga qay darajada samarali yetib borishini belgilaydi. Nutq texnikasi mukammal shakllangan pedagog dars jarayonini mazmunli, tushunarli va qiziqarli tashkil eta oladi, bu esa o‘quvchilarning bilimlarni puxta o‘zlashtirishiga xizmat qiladi. Shuningdek, nutq texnikasi ta’lim jarayonida pedagogik muloqot va tarbiyaviy ta’sirning asosiy vositasi bo‘lib xizmat qiladi. O‘qituvchining madaniyatli va ta’sirchan nutqi o‘quvchilarda hurmat, ishonch va ijobiy munosabatni shakllantiradi. Bunday muhitda o‘quvchilar erkin fikr bildiradilar, darsda faol ishtirok etadilar va o‘rganilayotgan mavzuga qiziqishlari ortadi. Natijada ta’lim jarayoni faqat bilim berish bilan cheklanmay, o‘quvchi shaxsini har tomonlama rivojlantirishga xizmat qiladi. Umuman olganda, bo‘lajak o‘qituvchilarda nutq texnikasini rivojlantirish va pedagogik jarayonda undan samarali foydalanish ta’lim sifatini oshirishning muhim sharti hisoblanadi. Nutqiy mahoratga ega bo‘lgan pedagog zamonaviy ta’lim talablariga javob bera oladigan, o‘quvchi bilan samarali muloqot o‘rnata oladigan va jamiyatda o‘z o‘rniga ega bo‘lgan barkamol avlodni tarbiyalashga qodir mutaxassis sifatida shakllanadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati. 1. Saidova N. Pedagogik nutq va ta’lim samaradorligi. – Toshkent, 2020. 2. Pedagogika nazariyasi va amaliyoti. – Toshkent, 2022. 3. UNESCO. Teaching Effectiveness and Communication, 2021.