GLOBALLASHUV DAVRIDA AGRESSIV OʻSMIRLAR JAMIYATGA MOSLASHISHINING IJTIMOIY-PSIXOLOGIK DETERMINANTLARI

Kirish. Globallashuv jarayonlari XXI asr jamiyat taraqqiyotining muhim belgilaridan biri bo‘lib, u iqtisodiy, siyosiy, madaniy va ijtimoiy munosabatlarning chuqur integratsiyalashuvini ta’minlamoqda. Ushbu jarayon inson hayotining barcha jabhalariga, ayniqsa, shaxs shakllanishining muhim bosqichi hisoblangan o‘smirlik davriga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Axborot oqimlarining keskin ortishi, raqamli texnologiyalar va ijtimoiy tarmoqlarning keng tarqalishi, madaniyatlararo chegaralarning nisbatan yo‘qolishi o‘smirlarning dunyoqarashi, qadriyatlar tizimi va xulq-atvor shakllarida tub o‘zgarishlarni yuzaga keltirmoqda. Aynan shu sharoitda o‘smirlar orasida agressiv xulq-atvorning kuchayishi va ularning jamiyatga moslashishida muayyan qiyinchiliklar yuzaga kelayotgani dolzarb ijtimoiy-psixologik muammo sifatida namoyon bo‘lmoqda. O‘smirlik davri biologik, psixologik va ijtimoiy jihatdan eng murakkab rivojlanish bosqichlaridan biri bo‘lib, bu davrda shaxsda mustaqillikka intilish, “Men” konsepsiyasining shakllanishi, tengdoshlar guruhi bilan munosabatlarning kuchayishi kuzatiladi. Shu bilan birga, emotsional beqarorlik, impulsivlik, ichki ziddiyatlarning kuchayishi agressiv reaksiyalarning paydo bo‘lishi uchun psixologik zamin yaratadi. Globallashuv sharoitida ushbu holatlar ommaviy madaniyat, zo‘ravonlikni targ‘ib qiluvchi media mahsulotlar, virtual makondagi salbiy muloqot tajribalari bilan uyg‘unlashib, agressiv xulq-atvorning yanada murakkablashishiga olib kelmoqda. Agressiv o‘smirlarning jamiyatga moslashuvi muammosi ko‘p omilli xarakterga ega bo‘lib, uni faqat individual psixologik xususiyatlar bilan izohlash yetarli emas. Ushbu jarayonda ijtimoiypsixologik determinantlar - oila muhitining xususiyatlari, ota-onalar bilan munosabatlar sifati, maktab va ta’lim muassasasidagi psixologik iqlim, tengdoshlar guruhi ta’siri, ommaviy axborot vositalari hamda ijtimoiy tarmoqlarning roli alohida ahamiyat kasb etadi. Mazkur determinantlar o‘smir shaxsining ijtimoiylashuv jarayoniga bevosita ta’sir ko‘rsatib, agressiv xulq-atvorning kuchayishi yoki, aksincha, konstruktiv yo‘nalishga burilishida muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Jamiyatga moslashuv - bu shaxsning ijtimoiy me’yor va qadriyatlarni qabul qilishi, ijtimoiy rollarni muvaffaqiyatli bajarishi hamda atrof-muhit bilan muvozanatli munosabatlar o‘rnatish jarayonidir. Agressiv o‘smirlar uchun ushbu jarayon ko‘pincha murakkab va ziddiyatli kechadi, chunki agressiya ijtimoiy munosabatlarning buzilishiga, ijtimoiy chetlanishga va shaxsiy rivojlanishning izdan chiqishiga olib kelishi mumkin. Shu bois globallashuv sharoitida agressiv o‘smirlarning jamiyatga moslashuvini ta’minlovchi ijtimoiy-psixologik determinantlarni aniqlash, tahlil qilish va ularning o‘zaro bog‘liqligini ochib berish zamonaviy psixologiya fanining muhim vazifalaridan biri hisoblanadi. Mazkur mavzuning dolzarbligi shundaki, agressiv xulq-atvorni erta aniqlash va uning ijtimoiy-psixologik sabablarini chuqur o‘rganish orqali o‘smirlarning ijtimoiy moslashuvini qo‘llab-quvvatlash, salbiy oqibatlarning oldini olish hamda sog‘lom, barkamol shaxsni shakllantirish imkoniyati kengayadi. Shu nuqtai nazardan, globallashuv davrida agressiv o‘smirlarning jamiyatga moslashuvining ijtimoiy-psixologik determinantlarini tadqiq etish nazariy va amaliy jihatdan muhim ahamiyat kasb etadi. Adabiyotlar tahlili. Globallashuv sharoitida o‘smirlar xulq-atvoridagi agressivlik va ularning jamiyatga moslashuvi muammosi psixologiya, sotsiologiya va pedagogika fanlarida kompleks yondashuv asosida o‘rganib kelinmoqda. Tadqiqotchilar ushbu muammoni shaxs rivojlanishining yoshga xos xususiyatlari, ijtimoiy muhit omillari hamda zamonaviy axborot-madaniy ta’sirlar uyg‘unligi doirasida tahlil qilganlar. Ayniqsa, agressiv xulq-atvorning ijtimoiy-psixologik determinantlarini aniqlash masalasi ko‘plab rus va xorijiy olimlarning ilmiy izlanishlarida muhim o‘rin egallaydi. Rus psixologiya maktabi vakillari o‘smirlik davridagi agressiyani, avvalo, shaxs rivojlanishidagi inqirozli holatlar va ijtimoiy munosabatlar tizimi bilan bog‘liq holda izohlaydilar. L.S. Vygotskiy o‘zining madaniy-tarixiy nazariyasida shaxs rivojlanishini ijtimoiy muhit bilan o‘zaro ta’sir jarayoni sifatida talqin etib, xulq-atvor shakllari, jumladan agressiv reaksiyalar ham ijtimoiy tajriba va kommunikativ munosabatlar mahsuli ekanini ta’kidlaydi. Uning fikricha, o‘smirlik davrida yuzaga keladigan ichki ziddiyatlar va “ijtimoiy vaziyat”ning keskin o‘zgarishi moslashuv jarayonida salbiy xulq-atvor namoyon bo‘lishiga olib kelishi mumkin. A.N. Leontyev va S.L. Rubinshteyn faoliyat yondashuvi doirasida agressiv xulq-atvorni shaxsning ehtiyojlari, motivlari va faoliyat jarayonidagi qoniqmaslik holatlari bilan izohlaydilar. Ularning qarashlariga ko‘ra, o‘smirning ijtimoiy muhitda o‘zini namoyon qila olmasligi, ijtimoiy rollarning cheklanishi va baholanmasligi agressiyani kompensator mexanizm sifatida yuzaga chiqaradi. Bu holat jamiyatga moslashuv jarayonini murakkablashtirib, o‘smirning ijtimoiy izolyatsiyasiga sabab bo‘lishi mumkin. Agressiv xulq-atvorni chuqur tahlil qilgan rus olimlaridan biri A.A. Rean bo‘lib, u agressiyani shaxsning ijtimoiy moslashuv darajasi bilan bevosita bog‘laydi. Rean agressivlikni faqat salbiy sifat sifatida emas, balki ijtimoiy muhit ta’sirida shakllanuvchi xulq-atvor strategiyasi sifatida ko‘rib chiqadi. Uning tadqiqotlarida oila muhitidagi ziddiyatlar, avtoritar tarbiya uslublari, maktabdagi psixologik noqulaylik agressiv o‘smirlarning dezadaptatsiyasiga olib keluvchi asosiy omillar sifatida ko‘rsatib o‘tiladi. Shuningdek, E.V. Zmanovskaya va N.E. Shchurkova o‘smirlar agressivligini deviant xulqatvor tizimining tarkibiy qismi sifatida tahlil qilib, uning shakllanishida ijtimoiy nazoratning sustligi, ijtimoiy me’yorlarning buzilishi va kommunikativ muammolar muhim determinantlar ekanini asoslab berganlar. Ularning ishlarida globallashuv sharoitida axborot maydonining kengayishi va virtual muloqotning ustunlashuvi agressiv xulq-atvorning yangi shakllarini yuzaga keltirayotgani alohida ta’kidlanadi. Xorijiy olimlar tadqiqotlarida esa agressiv o‘smirlarning jamiyatga moslashuvi muammosi ko‘proq ijtimoiy o‘rganish, kognitiv va ekologik yondashuvlar doirasida o‘rganilgan. A. Banduraning ijtimoiy o‘rganish nazariyasiga ko‘ra, agressiv xulq-atvor kuzatish va taqlid mexanizmlari orqali shakllanadi. Bandura ommaviy axborot vositalari, kino va raqamli media mahsulotlarida zo‘ravonlik sahnalarining ko‘pligi o‘smirlar tomonidan agressiyaning ijtimoiy jihatdan maqbul xulq-atvor modeli sifatida qabul qilinishiga sabab bo‘lishini ilmiy asoslagan. Bu esa ularning real ijtimoiy muhitga moslashuvida salbiy oqibatlarga olib keladi. Z. Freyd va keyinchalik uning g‘oyalarini rivojlantirgan neo-psixoanalitik olimlar agressiyani inson tabiatiga xos instinktiv kuch sifatida talqin qilgan bo‘lsalar-da, E. Fromm agressiyani ijtimoiy sharoitlar mahsuli sifatida izohlab, “destruktiv agressiya”ni shaxsning begonalashuvi va ijtimoiy qoniqmasligi bilan bog‘laydi. Frommning qarashlariga ko‘ra, globallashuv jarayonida insoniy munosabatlarning mexanizatsiyalashuvi va iste’molchilik qadriyatlarining ustunligi o‘smirlar orasida begonalashuvni kuchaytirib, agressiv xulq-atvorni rag‘batlantiradi. Amerikalik psixolog U. Bronfenbrennerning ekologik tizimlar nazariyasi agressiv o‘smirlarning jamiyatga moslashuvini ko‘p darajali ijtimoiy muhit kontekstida tushuntiradi. Ushbu nazariyaga ko‘ra, o‘smir xulq-atvori mikro-, mezo-, ekzo- va makrotizimlar ta’sirida shakllanadi. Oila, maktab, tengdoshlar guruhi va ommaviy madaniyat o‘rtasidagi nomuvofiqlik agressiv xulqatvorning kuchayishiga va moslashuv jarayonining buzilishiga olib keladi. Shuningdek, R. Baron va D. Richardson agressiyani frustratsiya, ijtimoiy ta’sir va individual farqlar bilan bog‘liq holda izohlab, agressiv o‘smirlarning jamiyatga moslashuvida emotsional o‘zini boshqarish va ijtimoiy ko‘nikmalarning yetishmasligi muhim rol o‘ynashini ta’kidlaydilar. Ularning tadqiqotlari agressiyani nazorat qilish va konstruktiv xulq-atvorni shakllantirish orqali ijtimoiy moslashuvni yaxshilash mumkinligini ko‘rsatadi. Xulosa qilib aytganda, rus va xorijiy olimlar tadqiqotlari agressiv o‘smirlarning jamiyatga moslashuvi murakkab, ko‘p omilli jarayon ekanini ko‘rsatadi. Ushbu jarayon shaxsning individual psixologik xususiyatlari bilan bir qatorda, oila, ta’lim muassasasi, tengdoshlar guruhi, ommaviy axborot vositalari va globallashuv sharoitida shakllanayotgan yangi ijtimoiy-madaniy muhit ta’siri ostida kechadi. Mazkur ilmiy qarashlar agressiv o‘smirlarning jamiyatga moslashuvining ijtimoiypsixologik determinantlarini chuqur tahlil qilish va samarali psixoprofilaktik hamda korreksion dasturlar ishlab chiqish uchun nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. Muhokama. Globallashuv sharoitida o‘smirlar orasida agressiv xulq-atvorning shakllanishi va ularning jamiyatga moslashuvi masalasi murakkab va ko‘p qirrali ijtimoiy-psixologik jarayon sifatida namoyon bo‘ladi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, o‘smirning agressivligi nafaqat individual psixologik xususiyatlar bilan bog‘liq, balki u ijtimoiy muhit omillari bilan ham uzviy bog‘liqdir. Masalan, L.S. Vygotskiy va A.N. Leontyevning nazariy qarashlarida o‘smirning ijtimoiylashuvi, ya’ni jamiyatga moslashuvi uning faoliyati va ijtimoiy tajribasi orqali amalga oshadi. Shu nuqtai nazardan, agar o‘smir o‘zini ijtimoiy tizimda maqbul tarzda namoyon eta olmasa, u o‘z qoniqmasligini agressiv xulq-atvor orqali ifodalashi tabiiy holat sifatida tushuntiriladi. O‘smirlar aggressiyasini tushuntirishda rus olimlari e’tibor qaratgan yana bir muhim jihat - oila va maktab muhitining roli. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, avtoritar yoki e’tiborsiz oila tarbiyasi, ota-ona bilan yetarlicha iliq va konstruktiv muloqotning yo‘qligi o‘smirda frustratsiya va bezovtalikni kuchaytiradi. Shu bilan birga, maktabdagi psixologik iqlim, tengdoshlar bilan munosabatlar va pedagogik qo‘llab-quvvatlashning yetishmasligi ham agressiv reaksiyalarning yuzaga kelishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. A.A. Rean va E.V. Zmanovskayaning tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, o‘smirning jamiyatga moslashuvdagi muvaffaqiyati uning ijtimoiy tajribasi bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, salbiy ijtimoiy sharoitlar agressiyani kuchaytiradi va dezadaptatsiyaga olib keladi. Xorijiy olimlar tadqiqotlarida agressiv xulq-atvor ko‘proq ijtimoiy o‘rganish, kognitiv va ekologik kontekstlar orqali tahlil qilinadi. A. Bandura ijtimoiy o‘rganish nazariyasi doirasida o‘smirlar tomonidan zo‘ravonlik sahnalarini kuzatish va taqlid qilish agressiyaning shakllanishiga sabab bo‘lishini ta’kidlaydi. Shuningdek, U. Bronfenbrennerning ekologik tizimlar nazariyasi agressiv o‘smirlar jamiyatga moslashuvini mikro-, mezo- va makrotizimlar bilan izohlaydi. Shu nuqtai nazardan, oila, maktab, tengdoshlar guruhi va ommaviy axborot vositalari o‘smirning xulqatvoriga bir vaqtning o‘zida ta’sir ko‘rsatadi. Muhokamada e’tiborga molik jihatlardan biri - globallashuvning o‘smir xulq-atvoriga murakkab ta’siridir. Raqamli texnologiyalar, ijtimoiy tarmoqlar va madaniyatlararo integratsiya o‘smirlarning qadriyatlar tizimi, kommunikativ ko‘nikmalari va emotsional boshqaruv qobiliyatlariga sezilarli ta’sir qiladi. Shu bilan birga, global media orqali targ‘ib qilinadigan zo‘ravonlik sahnalari agressiv xulq-atvorning yangi shakllarini yuzaga chiqaradi va jamiyatga moslashuv jarayonini murakkablashtiradi. E. Frommning fikricha, bunday sharoitda agressiya shaxsning begonalashuvi va ijtimoiy qoniqmasligi bilan kuchayadi, bu esa ijtimoiy dezadaptatsiyani kuchaytiradi. Shu asosda, o‘smirlarning jamiyatga moslashuvi faqat individual psixologik yondashuv orqali emas, balki ko‘p darajali ijtimoiy-psixologik determinantlar kontekstida ko‘rib chiqilishi lozim. Bu determinantlar oila, tengdoshlar guruhi, maktab muhitidagi psixologik iqlim, media va raqamli texnologiyalar orqali shakllanadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, konstruktiv ijtimoiy muhit, emotsional qo‘llab-quvvatlash va ijtimoiy kompetensiyalarni rivojlantirish orqali agressiv xulqatvorni kamaytirish va o‘smirlarning jamiyatga muvaffaqiyatli moslashuvini ta’minlash mumkin. Muhokama yakunida shuni ta’kidlash mumkinki, globallashuv davrida agressiv o‘smirlarning jamiyatga moslashuvi murakkab va ko‘p qirrali jarayon bo‘lib, uni o‘rganishda rus va xorijiy olimlarning ilmiy yondashuvlari bir-birini to‘ldiradi. Ular o‘smirlarning xulq-atvorini individual psixologik xususiyatlar, ijtimoiy muhit, tengdoshlar ta’siri va global axborot maydoni bilan bog‘liq holatlarda tahlil qilib, samarali profilaktik va korreksion strategiyalar ishlab chiqish imkonini beradi. Shu nuqtai nazardan, o‘smirlarning agressiv xulq-atvorini nazorat qilish va ularni jamiyatga moslashuvchan shaxslar sifatida shakllantirish zamonaviy psixologiya va pedagogikaning muhim vazifasi hisoblanadi. Xulosa. Globallashuv davrida agressiv o‘smirlarning jamiyatga moslashuvi murakkab, ko‘p qirrali va ko‘p omilli jarayon sifatida namoyon bo‘ladi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, o‘smirlarning agressiv xulq-atvori faqat individual psixologik xususiyatlarga, masalan, emotsional beqarorlik, impul’sivlik yoki ichki ziddiyatlarga bog‘liq bo‘lmay, balki keng ijtimoiy-psixologik determinantlar bilan uzviy bog‘liqdir. Ushbu determinantlar qatoriga oila va pedagogik muhit, tengdoshlar guruhi ta’siri, maktabdagi psixologik iqlim, ommaviy axborot vositalari va raqamli texnologiyalar orqali shakllanayotgan madaniy-ijtimoiy kontekst kiradi. Rus psixologlar, jumladan L.S. Vygotskiy, A.N. Leontyev va A.A. Rean o‘smirlarning agressiv xulq-atvorini ijtimoiy faoliyat, faoliyat natijalaridan qoniqmaslik va ijtimoiy muhit bilan o‘zaro ta’sir kontekstida tahlil qilganlar. Shu bilan birga, xorijiy olimlar, xususan A. Bandura va U. Bronfenbrenner, agressiyani ijtimoiy o‘rganish jarayoni, ekologik tizimlar va global axborot maydoni bilan bog‘liq holda izohlashadi. Bu tadqiqotlar o‘smirlarning jamiyatga moslashuvi nafaqat individual salohiyat, balki ularni qo‘llab-quvvatlovchi ijtimoiy muhit mavjudligi bilan belgilanadi degan xulosaga olib keladi. Globallashuv sharoitida ijtimoiy media, virtual muloqot va madaniyatlararo integratsiya o‘smirlarning qadriyatlar tizimi va xulq-atvoriga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Salbiy axborot oqimlari va zo‘ravonlikni targ‘ib qiluvchi kontent o‘smirlar orasida agressiv reaksiyalarning kuchayishiga sabab bo‘lib, ularning jamiyatga moslashuvini murakkablashtiradi. Shu nuqtai nazardan, o‘smirlarning ijtimoiy-psixologik qo‘llab-quvvatlashi, emotsional boshqaruv va konstruktiv xulqatvorni rivojlantirish, ularni jamiyatga moslashgan va barqaror shaxs sifatida shakllantirish uchun muhim vositalar hisoblanadi. Xulosa qilib aytganda, agressiv o‘smirlarning jamiyatga moslashuvi masalasi nafaqat psixologik, balki ijtimoiy, madaniy va pedagogik jihatdan ham dolzarb bo‘lib, uni hal etishda ko‘p darajali, integratsiyalashgan yondashuv zarur. Bu yondashuv oila, maktab, tengdoshlar guruhi va media-muhitni bir butun tizim sifatida ko‘rib chiqish va agressiv xulq-atvorni kamaytiruvchi samarali strategiyalar ishlab chiqish imkonini beradi. Shu tarzda, globallashuv davrida o‘smirlarni ijtimoiy moslashuvchan, emotsional va ijtimoiy jihatdan barqaror shaxslar sifatida tarbiyalash nafaqat psixologiya, balki butun jamiyat uchun muhim ahamiyat kasb etadi.