ESHITISH NUQSONI BO‘LGAN BOLALARDA NUTQ RIVOJLANISHINING LOGOPEDIK ASOSLARI

Kirish. Logopediya fanining asosiy vazifalaridan biri – turli nuqsonlarga ega bo‘lgan bolalarda nutq buzilishlarining sabablarini aniqlash va ularni bartaraf etishning samarali yo‘llarini ishlab chiqishdan iborat. Eshitish nuqsoni bo‘lgan bolalar nutq rivojlanishida alohida xavf guruhiga kiradi, chunki nutqning shakllanishi bevosita eshituv analizatori faoliyatiga bog‘liqdir. D.A. Ayupovaning ta’kidlashicha, eshitish analizatorining yetarli ishlamasligi natijasida bola nutqiy muhitni to‘liq idrok eta olmaydi, bu esa nutqning kechikib rivojlanishiga yoki chuqur buzilishiga olib keladi. Eshitish nuqsoni bolaning nutq rivojlanishiga birlamchi va ikkilamchi ta’sir ko‘rsatadi. Birlamchi ta’sir eshituvning pasayishi bilan bog‘liq bo‘lsa, ikkilamchi ta’sir nutq, tafakkur va psixik jarayonlarning yetarli rivojlanmasligida namoyon bo‘ladi. Volkova L.S.ning ilmiy ishlarida qayd etilishicha, eshitish nuqsoni bo‘lgan bolalarda fonematik eshituv sust rivojlanadi, bu esa tovushlarni farqlash, so‘zlarni to‘g‘ri talaffuz qilish va grammatik tuzilmani egallashda qiyinchiliklar tug‘diradi. Eshitish nuqsoni qanchalik erta yuzaga kelsa, nutq rivojlanishidagi kamchiliklar shunchalik chuqur bo‘lishini ta’kidlaydi. Eshitish nuqsoni bo‘lgan bolalarda quyidagi nutqiy kamchiliklar keng tarqalgan: -tovushlarni noto‘g‘ri talaffuz qilish (dislaliya elementlari); -fonematik idrokning rivojlanmaganligi; -lug‘at boyligining kambag‘alligi; -grammatik shakllardan noto‘g‘ri foydalanish; -bog‘langan nutqning yetarli shakllanmaganligi. Boskis R.M.ning tadqiqotlarida bu kamchiliklar bolaning o‘quv faoliyatiga va ijtimoiy moslashuviga jiddiy to‘sqinlik qilishi ko‘rsatib o‘tilgan. Eshitish nuqsoni bo‘lgan bolalar bilan olib boriladigan logopedik ishlar murakkab va tizimli xarakterga ega bo‘lib, quyidagi asosiy yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi: 1. Eshituv qoldig‘ini rivojlantirish Maxsus mashqlar orqali tovushlarni ajratish, ularning balandligi va davomiyligini farqlash ko‘nikmalari shakllantiriladi. 2. Fonematik idrokni shakllantirish Tovushlarni eshitish va talaffuz orqali farqlash, bo‘g‘in va so‘zlarni ajratish mashqlari bajariladi. 3. Talaffuzni to‘g‘rilash Artikulyatsion gimnastika, ko‘zgudan foydalanish, vizual tayanchlar asosida tovushlarni to‘g‘ri talaffuz qilish o‘rgatiladi. 4. Lug‘at va grammatik nutqni rivojlantirish So‘z boyligini kengaytirish, gap tuzish, grammatik shakllardan to‘g‘ri foydalanishga alohida e’tibor qaratiladi. Eshitish nuqsoni bo‘lgan bolalarda nutq rivojlanishi masalasi logopedika, pedagogika, psixologiya va audiologiya sohalarini birlashtiruvchi murakkab va ko‘p qirrali ilmiy masala hisoblanadi. Nutq rivojlanishining asosiy komponentlari – fonetik, fonologik, leksik, grammatik va semantik jihatlar bo‘lib, eshitish qobiliyatining buzilishi har bir bosqichga bevosita ta’sir qiladi. Shu bois, eshitish nuqsoni bo‘lgan bolalarda logopedik ishlar tizimli, individual yondashuvga asoslangan va nazariy hamda amaliy jihatdan mustahkam asosga ega bo‘lishi zarur. Birinchidan, fonetik va fonologik rivojlanish eshitish qobiliyati bilan chambarchas bog‘liq. Eshitish nuqsoni bolaning tovushlarni farqlash, artikulyatsiya qilish va talaffuzni shakllantirish qobiliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Logopedik ishlarning birinchi bosqichi sifatida tovushlarni tanish, artikulyatsiya mashqlari va talaffuzni to‘g‘rilash muhim o‘rin tutadi. Shu maqsadda audial treninglar, tovushlarni eshitish va farqlash mashqlari, vizual va taktil yordam orqali talaffuzni o‘rgatish metodlari qo‘llaniladi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, bolalarning fonemlarni to‘g‘ri idrok etishi va ishlab chiqarishi nutqning keyingi rivojlanish bosqichlari uchun poydevor hisoblanadi. Ikkinchidan, leksik va semantik rivojlanish eshitish nuqsoni bo‘lgan bolalarda ko‘pincha kechikadi. Bolalar yangi so‘zlarni qabul qilish, ma’nolarini tushunish va kontekstga mos ishlatish jarayonida qiyinchiliklarga duch keladi. Shu bois logopedlar nutqni boyitish va leksik faoliyatni rivojlantirish bo‘yicha maxsus mashqlarni qo‘llashadi. Masalan, vizual yordamlar – rasm, jism, harakat orqali so‘zlarni o‘rgatish, kontekstual dialoglar va hikoyalar orqali leksik birliklarni mustahkamlash samarali natija beradi. Bu yondashuv bolalarda so‘z boyligini kengaytirish va tushunishni rivojlantirishga xizmat qiladi. Uchinchidan, grammatik tuzilish va sintaksisni shakllantirish eshitish nuqsoni bo‘lgan bolalarda alohida e’tibor talab qiladi. Nutqdagi grammatik qoidalarni o‘rganish jarayoni ko‘pincha kechikadi, chunki bolalar sintaktik konstruksiyalarni eshitish orqali idrok etadi. Shu sababli logopedik mashqlarda vizual va kinestetik metodlar – jadvallar, tasvirlar, harakatli o‘yinlar orqali gap tuzish, so‘zlarning o‘rnini aniqlash va gaplarni yig‘ish ishlatiladi. Bu esa bolaning nutqiy fikrlashini va mantiqiy ifoda qobiliyatini rivojlantiradi. To‘rtinchidan, kommunikativ va ijtimoiy nutq ko‘nikmalarini rivojlantirish eshitish nuqsoni bo‘lgan bolalar uchun ajralmas jarayon hisoblanadi. Nutq nafaqat individual qobiliyat, balki ijtimoiy muloqot vositasi sifatida ham shakllanadi. Shu bois logopedik mashg‘ulotlar doimiy ravishda interaktiv, o‘yin orqali va ijtimoiy kontekstda olib boriladi. Masalan, rolli o‘yinlar, so‘rovjavob mashqlari, guruhli mashqlar orqali bolalar nutqni amaliy foydalanish, boshqalar bilan muloqot qilish va o‘z fikrini ifodalashni o‘rganadi. Beshinchidan, akustik va teknologik vositalarning qo‘llanilishi logopedik ishlarni samarali qiladi. Hozirgi kunda eshitish nuqsoni bo‘lgan bolalarda tinglash vositalari, implantlar, ko‘makchi audio va vizual texnologiyalar nutqni rivojlantirishda muhim vosita hisoblanadi. Masalan, kuchaytirgichlar, audiometriya asosidagi mashqlar va multimedia dasturlar bolalarning fonemlarni aniqlash qobiliyatini oshiradi, talaffuzni tuzatadi va nutqni boyitadi. Shu bilan birga, interaktiv ilovalar orqali bolalarning e’tiborini jamlash va mashqlarni qiziqarli qilish imkoniyati yaratiladi. Shuningdek, individual va guruhli logopedik yondashuvlarning uyg‘unligi nutq rivojlanishida muhim ahamiyatga ega. Individual mashg‘ulotlarda bolaning o‘ziga xos nuqsoni, qobiliyati va ehtiyojiga mos mashqlar tuziladi, guruh mashg‘ulotlarida esa kommunikativ vazifalar, ijtimoiy muloqot va nutq madaniyati shakllantiriladi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, bu yondashuv bolalarda nafaqat nutqiy, balki psixologik va ijtimoiy rivojlanishni ham qo‘llab-quvvatlaydi. Xulosa qilib aytganda, eshitish nuqsoni bo‘lgan bolalarda nutq rivojlanishining logopedik asoslari – bu fonetik, fonologik, leksik, grammatik, kommunikativ va texnologik jihatlarni o‘z ichiga olgan kompleks jarayon bo‘lib, u individual yondashuv, interaktiv metodlar va zamonaviy texnologiyalar orqali samarali amalga oshiriladi. Nutqni rivojlantirish jarayoni tizimli, rejalashtirilgan va nazariy asosga ega bo‘lishi lozim, bu esa bolalarning shaxs sifatida rivojlanishiga, muloqot qobiliyatini oshirishga va jamiyatga moslashishiga xizmat qiladi. Xulosa. Ilmiy tahlillar shuni ko‘rsatadiki, eshitish nuqsoni bo‘lgan bolalarda nutq rivojlanishi murakkab va ko‘p bosqichli jarayondir. Logopedik ishlar erta boshlangan, tizimli va individual yondashuv asosida olib borilgandagina ijobiy natijalarga erishish mumkin. Ayupova, Volkova, Boskis kabi olimlarning ilmiy qarashlari logopedik-amaliy ishlar uchun mustahkam nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi.