TALABALARNING AKADEMIK MUVAFFAQIYATIGA TA’SIR ETUVCHI PSIXOLOGIK OMILLARNING TAHLILI: O'ZINI- O'ZI TARTIBGA SOLISH STRATEGIYALARI

Kirish. Zamonaviy oliy ta’lim tizimi nafaqat bilimlar majmuasini uzatish, balki mustaqil, raqobatbardosh va o‘z faoliyatini boshqara oladigan mutaxassisni tayyorlashni ustuvor vazifa qilib qo‘ymoqda. Bugungi axborotlashgan jamiyatda talabaning akademik muvaffaqiyati faqatgina uning intellektual qobiliyatlari (IQ) bilan belgilanmaydi. Psixologik tadqiqotlarning ko‘rsatishicha, bir xil intellektual salohiyatga ega bo‘lgan talabalar turli xil akademik natijalarni qayd etishadi. Bu holat muvaffaqiyat ortida intellektdan tashqari boshqa muhim psixologik omillar va shaxsiy xususiyatlar yotganligidan dalolat beradi. Akademik muvaffaqiyatga ta’sir etuvchi eng muhim determinanatlardan biri -bu o‘zini-o‘zi tartibga solish (self-regulation) strategiyalaridir. O‘zini-o‘zi tartibga solish deganda, talabaning o‘quv maqsadlarini mustaqil belgilashi, ushbu maqsadlarga erishish uchun kognitiv va emotsional resurslarni safarbar etishi hamda o‘z natijalarini tanqidiy tahlil qila olish qobiliyati tushuniladi. Afsuski, ko‘plab talabalar yuqori salohiyatga ega bo‘lishlariga qaramay, vaqtni to‘g‘ri taqsimlay olmaslik, motivatsiyaning yetishmasligi yoki muvaffaqiyatsizlik oldidagi qo‘rquv tufayli o‘z imkoniyatlarini to‘liq namoyon eta olmaydilar. Ushbu maqolaning dolzarbligi talabalardagi akademik o‘zlashtirish muammolarini shunchaki «bilimsizlik» sifatida emas, balki psixologik boshqaruv tizimidagi kamchiliklar sifatida o‘rganish zarurati bilan belgilanadi. O‘zini-o‘zi tartibga solish strategiyalari talabaga o‘quv jarayonining passiv obyektidan faol subyektiga aylanish imkonini beradi. Mazkur jarayonda ichki motivatsiyaning shakllanishi, o‘z-samaradorlik e’tiqodining mustahkamlanishi va emotsional holatlarni (stress, xavotir) nazorat qilish akademik natijalarning barqaror o‘sishiga xizmat qiladi.Tadqiqotning maqsadi - talabalarning akademik muvaffaqiyatiga ta’sir etuvchi psixologik omillarni tizimli tahlil qilish hamda o‘zini-o‘zi tartibga solish mexanizmlari orqali ta’lim samaradorligini oshirish yo‘llarini ko‘rsatib berishdir. Bizning fikrimizcha, talabalarga o‘z faoliyatini psixologik jihatdan tartibga solishni o‘rgatish, ularga fan asoslarini o‘rgatish kabi muhim va zaruriy jarayondir. Foydalaniladigan adabiyotlar sharhi 1. . A. Banduraning o'z-samaradorlik e'tiqodi (self-efficacy) nazariyasida talabaning o‘z qobiliyatlariga bo‘lgan ishonchi natijaga bevosita ta’sir qilishini ko‘rsatadi deb aytkan. 2. D. Zimmerman va B. Zimmermanlarning o'zini-o'zi tartibga solish modelida talabalarni o‘zlarining «o‘quv agentlari» sifatida ko‘radi, ular o‘z xatti-harakatlarini nazorat qila oladilar deb yozgan. 3. K. Dvekning aql-idrokka nisbatan tayanch e’tiqodlari (mindsets) nazariyasi esa talabalar o‘z qobiliyatlarini o‘zgarmas (qat’iy e’tiqod) yoki rivojlanuvchi (o‘sish e’tiqodi) deb bilishlari o‘rtasidagi farqni ochib beradi. Tadqiqot metodologiyasi. Tadqiqot nazariy tahlil va qiyosiy o‘rganish usullariga asoslanadi. Talabalar o‘rtasida o‘z-samaradorlik darajasini aniqlovchi so‘rovnomalar o‘tkazilib, ularning natijalari akademik o‘zlashtirish ko‘rsatkichlari bilan korrelyatsion tahlil qilindi. Tadqiqotda o'zinio'zi tartibga solish ning uch bosqichli modeli qo‘llanildi: oldindan rejalashtirish (forethought), bajarish (performance) va o‘zini-o‘zi aks ettirish (self-reflection). Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, akademik muvaffaqiyatga erishgan talabalar quyidagi psixologik omillarga ega bo‘lishadi: Yuqori o‘z-samaradorlik e’tiqodi.Ular qiyin vaziyatlarda ham o‘z kuchlariga ishonishadi.Ichki motivatsiya. Ular baho uchun emas, balki bilishga bo‘lgan qiziqish tufayli o‘qishadi.O‘sish e’tiqodi. Ular muvaffaqiyatsizlikni o‘rganish imkoniyati deb bilishadi.Ushbu omillarni rivojlantirishda O‘OT strategiyalari yordam beradi:Vaqtni boshqarish.Darsga tayyorlanish uchun aniq reja va muddatlarni belgilash.Maqsadlarni ierarxiyalash.Katta maqsadlarni («sesiyani yopish») kichik, erishish mumkin bo‘lgan maqsadlarga («shu hafta 3-bobni o‘qish») bo‘lish.O‘z-o‘zini mustahkamlash.Muvaffaqiyat uchun o‘zini rag‘batlantirish mexanizmlarini yaratish. Xulosa. Mening xulosam talabalarning akademik muvaffaqiyatiga ta’sir etuvchi psixologik omillarni va o‘zini-o‘zi tartibga solish strategiyalarini tahlil qilish akademik muvaffaqiyat - bu shaxsning kognitiv salohiyati va uning psixologik boshqaruv tizimi o‘rtasidagi muvozanat mahsulidir. Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, yuqori darajadagi intellekt o‘zini-o‘zi tartibga solish ko‘nikmalari bilan mustahkamlanmasa, talaba o‘z salohiyatini to‘liq yuzaga chiqara olmaydi. O‘zini-o‘zi tartibga solish strategiyalari - bu shunchaki intizom emas, balki talabaning o‘z intellektual resurslaridan maksimal darajada foydalanishini ta’minlovchi murakkab psixologik mexanizmdir.Ikkinchidan, o‘z-samaradorlik e’tiqodi (self-efficacy) akademik natijalarning eng kuchli bashoratchisi (prediktori) ekanligi tasdiqlandi. O‘z qobiliyatiga ishongan talabalar qiyin topshiriqlarni «to‘siq» emas, balki «yengilishi kerak bo‘lgan vazifa» sifatida qabul qiladilar. O‘zinio‘zi tartibga solish strategiyalarini (masalan, maqsadlarni rejalashtirish va natijalarni monitoring qilish) muntazam qo‘llash talabada muvaffaqiyat tajribasini to‘playdi va natijada uning o‘ziga bo‘lgan ishonchi (o‘z-samaradorligi) yanada ortadi.Uchinchidan, o‘zini-o‘zi tartibga solish ko‘nikmalari talabalarning emotsional barqarorligini ta’minlovchi «psixologik qalqon» vazifasini o‘taydi. Maqsadli rejalashtirish va vaqtni boshqarish (time management) ko‘nikmalariga ega talabalar akademik yuklama va imtihonlar davrida kamroq stressga duch keladilar. Bu esa ularning nafaqat akademik natijalariga, balki umumiy ruhiy salomatligiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.