INSONLAR ORASIDA FABBING (PHUBBING) HOLATINING PAYDO BO‘LISHI VA UNING IJTIMOIY-PSIXOLOGIK OQIBATLARI

Kirish. Bugungi kunda axborot texnologiyalari hayotimizning barcha sohalariga chuqur kirib bormoqda. Smartfonlar va ijtimoiy tarmoqlar kundalik faoliyatimizning ajralmas qismiga aylangan bo‘lsa-da, ularning haddan tashqari ishlatilishi ayrim ijtimoiy-psixologik muammolarni keltirib chiqarmoqda. Shu muammolardan biri - fabbing, ya’ni shaxsning real muloqot jarayonida suhbatdoshiga e’tibor bermay, mobil telefoniga berilib ketishi holatidir. Fabbing hodisasi nafaqat shaxslararo munosabatlarga salbiy ta’sir ko‘rsatadi, balki oila, do‘stlar va ta’lim muhitida muloqot sifatining pasayishiga olib keladi. Psixologlar fikricha, fabbingning asosiy sabablari orasida smartfonlar va ijtimoiy tarmoqlarga psixologik qaramlik, axborotning ko‘pligi va shaxsiy e’tiborning taqsimlanishidagi muammolar mavjud. Shuningdek, bu hodisa yoshlar orasida jonli muloqot ko‘nikmalarining sustlashuvi va stressdan qochish mexanizmi sifatida ham namoyon bo‘ladi. Shu munosabat bilan Sh.Mirziyaev aytganidek: “Jamiyat rivojlanishi insonning axloqiy va ma’naviy qadriyatlariga bevosita bog‘liq bo‘lib, texnologiyalar inson hayotini osonlashtirishi bilan birga, ularning noto‘g‘ri ishlatilishi ijtimoiy aloqalarning sustlashishiga olib keladi.” Shu sababli, fabbing hodisasini o‘rganish va uning ijtimoiy-psixologik oqibatlarini tahlil qilish bugungi kunning dolzarb vazifalaridan biridir. Ushbu maqolada fabbingning kelib chiqish sabablari, uning insonlar o‘rtasidagi munosabatlarga ta’siri va oldini olish yo‘llari ko‘rib chiqiladi. Bugungi kunda axborot-kommunikatsiya texnologiyalari inson hayotining ajralmas qismiga aylangan. Smartfonlar va ijtimoiy tarmoqlarning keng tarqalishi shaxslararo muloqotga yangi shakl bergan bo‘lsa-da, ularning haddan tashqari ishlatilishi ayrim salbiy ijtimoiy-psixologik holatlarni yuzaga keltirmoqda. Shu muammolardan biri - fabbing yoki inglizcha atamasi bilan phubbing, ya’ni shaxsning yonidagi insonga e’tibor bermay, smartfon yoki boshqa elektron qurilmalarga berilib ketishi hodisasidir. Tadqiqot obyekti: ✓ Yoshlar va o‘smirlar orasida fabbing hodisasi. ✓ Shaxslararo muloqot sifati va empatiya darajasi. Metodlar: 1. Adabiyotlarni tahlil qilish: So‘nggi 10 yil ichidagi ilmiy tadqiqotlar, maqolalar va monografiyalar tahlil qilindi. 2. Anketalar va so‘rovlar: Yoshlar orasida phubbingni aniqlash uchun standart so‘rovlar ishlatildi. 3. Kuzatuv metodikasi: Jonli muloqot jarayonida ishtirokchilarning telefon ishlatish xattiharakatlari kuzatildi. 4. Statistik tahlil: Olingan natijalar Excel va SPSS dasturlari yordamida tahlil qilindi. past órta Fabbing Yosh guruhi Muloqat darajasi órtayaqshi sifati % 15-18 70 Past 19-22 60 Órta 23-25 50 Órtayaqshi 0 15-18 19-22 23-25 Natijalar va tahlil • Fabbing yoshlar orasida keng tarqalgan va jonli muloqot ko‘nikmalarining sustlashishiga olib keladi. • Shaxslararo munosabatlarda emotsional sovuqlik, ishonch va hurmatning pasayishi kuzatiladi. • Bolalarda diqqatni jamlay olmaslik va e’tibor yetishmovchiligi yuzaga keladi. Fabbingning paydo bo‘lishi bir nechta omillar bilan izohlanadi. Avvalo, smartfon va internetning keng tarqalishi shaxslarni doimiy ravishda xabar, ijtimoiy tarmoq bildirishnomalari va yangiliklarni tekshirishga majbur qiladi. Ikkinchidan, ijtimoiy tarmoqlarga psixologik bog‘lanish, ya’ni layklar, kommentlar va xabarlar orqali olingan tezkor mukofot tizimi miyadagi dopamin darajasini oshirib, qaramlikni kuchaytiradi. Shu bilan birga, axborotning haddan tashqari ko‘pligi odamni doimiy ravishda yangilikni kuzatishga majbur qiladi va shaxsiy e’tiborning taqsimlanishini buzadi. Bundan tashqari, jonli muloqot ko‘nikmalarining susayishi, ayniqsa yoshlar orasida, fabbingni kuchaytiradi. Yoshlar real suhbatdan ko‘ra, virtual muloqotni qulayroq va xavfsizroq deb hisoblaydi. Shuningdek, fabbing stressdan qochish mexanizmi sifatida ham namoyon bo‘ladi: Odamlar noqulay vaziyatda yoki zerikkanida telefon orqali o‘zini qiziqtiradigan narsaga beriladi. Fabbingning ijtimoiy-psixologik oqibatlari ham sezilarli. U shaxslararo munosabatlarda emotsional sovuqlik, ishonch va hurmatning kamayishiga olib keladi. Oilada va do‘stlar orasida bu holat yolg‘izlik hissini kuchaytiradi, bolalarda e’tibor yetishmasligi va diqqatni jamlay olmaslik muammolarini yuzaga chiqaradi. Shu bilan birga, fabbing muloqot sifati va empatiya darajasining pasayishiga olib keladi. Fabbingni kamaytirish uchun bir nechta yo‘llar mavjud: mobil qurilmalarni ongli va me’yorida ishlatish, jonli muloqot madaniyatini rivojlantirish, oilada va ta’lim muassasalarida raqamli gigiyena qoidalarini joriy etish. Shu orqali insonlar orasida hurmat, e’tibor va ijtimoiy yaqinlikni saqlash mumkin. Fabbing hodisasining kelib chiqish sabablari va zamonaviy omillar. Fabbing hodisasi bir necha zamonaviy omillar bilan izohlanadi. Birinchidan, smartfon va internetning keng tarqalishi odamlarni doimiy ravishda bildirishnomalarni tekshirishga majbur qiladi. Shaxslar telefonni nafaqat axborot manbai, balki muloqot vositasi sifatida ham ishlatadi. Ikkinchidan, ijtimoiy tarmoqlar orqali olingan layklar, kommentlar va tezkor javoblar miya mukofot tizimini faollashtirib, dopamin darajasini oshiradi va qaramlikni kuchaytiradi. Shu bilan birga, axborotning ortiqcha ko‘pligi shaxsning e’tiborini bir joyga jamlashni qiyinlashtiradi va telefon orqali diqqatni uzluksiz tekshirish odatini kuchaytiradi. Yoshlar orasida fabbingning keng tarqalishi jonli muloqot ko‘nikmalarining sustlashuvi bilan bog‘liq. Ko‘pchilik o‘smirlar uchun virtual suhbat real suhbatdan qulayroq va xavfsizroq bo‘lib, ular real muloqotdan qochish orqali o‘zlarini qulay his qiladi. Shu bilan birga, fabbing stressdan qochish mexanizmi sifatida ham namoyon bo‘ladi: odamlar noqulay vaziyatlarda telefon orqali o‘zini qiziqtiradigan narsaga berilib, stressni kamaytiradi. Ijtimoiy va psixologik oqibatlar. Fabbingning ijtimoiy oqibatlari sezilarli darajada. U shaxslararo munosabatlarda emotsional sovuqlik, ishonch va hurmatning kamayishiga olib keladi. Masalan, oilaviy suhbat yoki do‘stlar bilan uchrashuvda bir kishi telefoniga berilib ketganida, suhbatdoshlar o‘zlarini e’tiborsiz va qadrsiz his qilishi mumkin. Bolalarda fabbing e’tibor yetishmasligi, diqqatni jamlay olmaslik va ijtimoiy ko‘nikmalar sustlashishi kabi muammolarni keltirib chiqaradi. Shu bilan birga, fabbing muloqot sifati va empatiya darajasining pasayishiga olib keladi, ya’ni odamlar boshqalarning hissiyotini tushunishda qiyinchilik sezadi. Fabbingni kamaytirish va yechimlar Fabbingni oldini olish uchun bir necha samarali strategiyalar mavjud: 1. Ongli foydalanish: Suhbat vaqtida telefonni cheklash, bildirishnomalarni o‘chirish yoki telefonni boshqa xonaga qo‘yish. 2. Jonli muloqotni rag‘batlantirish: Oila va do‘stlar bilan yuzma-yuz suhbatlarni ko‘paytirish, guruhli tadbirlar va jismoniy uchrashuvlarni tashkil etish. 3. Raqamli gigiyena qoidalari: Ta’lim muassasalarida va oilalarda telefon va internetdan foydalanish qoidalarini joriy etish, masalan, dars davomida yoki ovqat vaqtida telefonni cheklash. 4. Ijtimoiy ongni oshirish: Fabbingning salbiy oqibatlari haqida seminarlar, treninglar va oilaviy maslahatlar orqali xabardorlikni oshirish. Shu orqali insonlar orasida hurmat, e’tibor va ijtimoiy yaqinlikni saqlash mumkin. Bu esa shaxslararo munosabatlarni mustahkamlash va jamiyatda ijtimoiy barqarorlikni oshirishga yordam beradi. Xulosa. Fabbing hodisasi - bu zamonaviy jamiyatda texnologiyalarning noto‘g‘ri ishlatilishidan kelib chiqqan dolzarb ijtimoiy-psixologik muammo hisoblanadi. Shaxslararo muloqot jarayonida suhbatdoshga e’tibor bermaslik, telefonga yoki boshqa elektron qurilmalarga berilish nafaqat individual rivojlanishga, balki jamiyatdagi ijtimoiy aloqalarga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Fabbing oilada oilaviy muloqot sifatini pasaytiradi, ota-onalar va bolalar orasidagi hurmat va e’tiborni kamaytiradi. Do‘stlar va ish muhitida esa ishonch, hamkorlik va jamoaviy ruh sustlashadi. Shu sababli, fabbingni oddiy “telefonni ko‘p ishlatish” deb baholash noto‘g‘ri bo‘ladi - u kengroq ijtimoiy, emotsional va psixologik oqibatlarga ega. Mening fikrimcha, fabbingning oldini olish va uning salbiy ta’sirini kamaytirish insonning shaxsiy ongiga va mas’uliyatiga bog‘liq. Har bir inson o‘z vaqtini va e’tiborini to‘g‘ri boshqarishni, jonli muloqotni qadrlashni va texnologiyalardan ongli foydalanishni o‘rganishi kerak. Shuningdek, ota-onalar, ta’lim muassasalari va jamoatchilik fabbingning oqibatlari haqida xabardorlikni oshirishi zarur. Shu yo‘l bilan insonlar o‘zaro hurmat, e’tibor va emotsional yaqinlikni saqlab qoladi. Fabbing hodisasi yoshlar va o‘smirlar uchun alohida xavf tug‘diradi, chunki u ularning e’tibor va diqqatni jamlash ko‘nikmalarini, shuningdek ijtimoiy ko‘nikmalarini sustlashtiradi. Shu sababli, texnologiyalardan foydalanganda me’yorni saqlash va jonli muloqotga ustunlik berish juda muhimdir. Menimcha, har bir inson shaxsiy ong va mas’uliyat bilan yondashsa, texnologiyalar hayotimizni qulaylashtiruvchi vosita sifatida qoladi va jamiyatda ijtimoiy aloqalar mustahkamlanadi. Xulosa qilib aytganda, fabbing hodisasi individual va jamiyat darajasida sezilarli ta’sirga ega. Uning oldini olish va salbiy oqibatlarini kamaytirish insonlarning ongli texnologiyalardan foydalanishi, jonli muloqotni qadrlashi va ijtimoiy mas’uliyatni oshirishi bilan bog‘liqdir. Shu tarzda biz nafaqat o‘zaro hurmat va e’tiborni saqlab qolamiz, balki jamiyatdagi barqarorlik va ijtimoiy madaniyatni ham rivojlantiramiz.