O‘QUVCHILARDA KASB MOTIVATSIYASINING SHAKLLANISHINING PSIXOLOGIK-PEDAGOGIK OMILLARI

Kirish. Zamonaviy globallashuv sharoitida yosh avlodning kasbiy o‘zini aniqlashi jamiyat rivojlanishining muhim omillaridan biri hisoblanadi. Mehnat bozori talablarining tez o‘zgarishi o‘quvchilardan ongli kasb tanlashni, shaxsiy qobiliyat va qiziqishlariga mos yo‘nalishni aniqlashni talab etmoqda. Biroq amaliyot shuni ko‘rsatadiki, ko‘plab o‘quvchilar kasbni mustaqil tanlashda qiyinchiliklarga duch keladilar. Kasb tanlash jarayoni oddiy qaror emas, balki murakkab psixologik jarayon bo‘lib, unda motivatsiya asosiy rol o‘ynaydi. Kasb motivatsiyasi — shaxsni muayyan kasbiy faoliyatni tanlash va egallashga undovchi ichki va tashqi omillar majmuasidir. Mazkur maqolaning maqsadi — o‘quvchilarda kasb motivatsiyasining shakllanishiga ta’sir qiluvchi psixologik-pedagogik omillarni keng tahlil qilishdan iborat. Adabiyotlar tahlili va metodologiyasi. Motivatsiya tushunchasi psixologiyada keng o‘rganilgan. A. Maslou nazariyasiga ko‘ra, inson faoliyati ehtiyojlar tizimi bilan belgilanadi. Yuqori bosqich ehtiyojlari — o‘zini namoyon qilish va o‘z imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarish — kasb tanlash motivatsiyasining asosini tashkil etadi. D. Makklelland motivatsiyani muvaffaqiyatga intilish, hokimiyatga intilish va ijtimoiy tegishlilik ehtiyojlari orqali tushuntiradi. Ayniqsa muvaffaqiyat motivi o‘quvchilarning kelajak kasbiga bo‘lgan munosabatini shakllantiradi. “ACADEMIC SPECTRIUM” ilmiy-metodik jurnal L. S. Vigotskiy madaniy-tarixiy nazariyasida shaxs rivojlanishining ijtimoiy tabiatini asoslab, kasbiy qiziqishlar ham ijtimoiy muhit ta’sirida shakllanishini ta’kidlaydi. A. N. Leontyev faoliyat nazariyasida motiv faoliyatning ichki harakatlantiruvchi kuchi sifatida izohlanadi. Rus psixologi A.N. Leontev faoliyat nazariyasini ishlab chiqib, motivatsiyani shaxs faoliyatining asosiy ichki omili sifatida izohlaydi. Uning nazariyasiga ko‘ra, har qanday faoliyat ma’lum bir motiv asosida amalga oshiriladi. O‘quvchilarda kasbiy motivatsiya esa ularning ehtiyojlari, qiziqishlari va shaxsiy maqsadlari bilan bog‘liq holda rivojlanadi. Leontyevning fikricha, o‘quv jarayonida faoliyatga asoslangan yondashuvni qo‘llash o‘quvchilarda kasbga qiziqishni kuchaytiradi. Rus psixologi L.S. Vigotskiy shaxs rivojlanishida motivatsiya muhim o‘rin tutishini ta’kidlaydi. Uning fikricha, inson faoliyatining harakatlantiruvchi kuchi motiv hisoblanadi. Ta’lim jarayonida shakllangan qiziqish va ehtiyojlar o‘quvchilarning kelajak kasb tanlashiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Vigotskiy ta’lim va tarbiya jarayonida o‘quvchilarning qiziqishlarini rivojlantirish orqali ularning kasbiy yo‘nalganligini shakllantirish mumkinligini asoslab bergan. Rus olimi S.L. Rubinshteyn shaxs va faoliyat birligi tamoyilini ilgari surgan. Unga ko‘ra, shaxsning kasbga bo‘lgan munosabati uning ichki psixologik xususiyatlari va tashqi ijtimoiy muhit o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir natijasida shakllanadi. Rubinshteyn ta’lim jarayonida o‘quvchilarning mustaqil fikrlashi, faolligi va tashabbuskorligini rivojlantirish kasbiy motivatsiyaning shakllanishiga yordam berishini ta’kidlaydi. Kasb tanlash psixologiyasi bo‘yicha tadqiqotlar olib borgan rus olimi E.A. Klimov kasbiy yo‘nalganlikni shaxsning qobiliyatlari, qiziqishlari, temperament xususiyatlari va jamiyat ehtiyojlari bilan bog‘liq holda izohlaydi. Uning fikricha, kasb tanlash jarayoni insonning individual psixologik xususiyatlari bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, bu jarayonda o‘quvchilarga to‘g‘ri kasbiy yo‘naltirish berish muhim ahamiyatga ega. Rus pedagog olimi A.K. Markova o‘quv motivatsiyasining tuzilishi va rivojlanish mexanizmlarini o‘rganib, o‘quv faoliyatida bilish motivlari, ijtimoiy motivlar va kasbiy motivlar muhim rol o‘ynashini ta’kidlaydi. Uning fikricha, ta’lim jarayoni mazmunli, qiziqarli va amaliy jihatdan ahamiyatli bo‘lsa, o‘quvchilarda kasbga bo‘lgan qiziqish va motivatsiya yanada kuchayadi. Shunday qilib, rus olimlarining ilmiy qarashlariga ko‘ra, o‘quvchilarda kasbiy motivatsiyaning shakllanishi shaxsiy qiziqishlar, qobiliyatlar, o‘quv faoliyatining mazmuni, oila va ijtimoiy muhit hamda o‘qituvchining pedagogik mahorati kabi psixologik-pedagogik omillar ta’sirida yuzaga keladi. Bu omillar o‘quvchilarning kelajak kasbini ongli ravishda tanlashiga va o‘z imkoniyatlarini to‘g‘ri baholashiga yordam beradi. Zamonaviy pedagogik tadqiqotlarda kasb motivatsiyasi shaxsiy imkoniyatlar, ta’lim muhiti va jamiyat ehtiyojlari integratsiyasi sifatida qaraladi. Muhokama. Kasb motivatsiyasining psixologik omillari sifatida quyidagi jihatlarni ko‘rib chiqishimiz mumkin: 1. Shaxsiy qiziqishlar va individual xususiyatlar. Har bir o‘quvchi o‘ziga xos temperament, qobiliyat va qiziqishlarga ega. Qiziqish motivatsiyaning eng barqaror shakli hisoblanadi. Ichki motivatsiya asosida tanlangan kasbda shaxs yuqori natijalarga erishadi. O‘zini anglash darajasi yuqori bo‘lgan o‘quvchilar kasb tanlashda mustaqil va ongli qaror qabul qiladilar. 2. O‘zini baholash va motivatsiya. Adekvat o‘zini baholash kasb motivatsiyasining muhim ko‘rsatkichidir. Past o‘zini baholash kasbiy ishonchsizlikni keltirib chiqaradi, yuqori darajadagi real baholash esa faol intilishni shakllantiradi. 3. Emotsional-barqarorlik. Stressga chidamlilik, qat’iyatlilik va mas’uliyat hissi kasbiy motivatsiyaning rivojlanishiga yordam beradi. Kasb motivatsiyasining pedagogik omillari esa quyidagilar hisoblanadi: 1. Maktab muhitining roli. Ta’lim jarayonida kasbga yo‘naltirish ishlari o‘quvchilarning kelajak haqidagi tasavvurlarini shakllantiradi. Psixologik testlar, kasb haftaliklari va amaliy uchrashuvlar motivatsiyani oshiradi. 2. O‘qituvchi shaxsining ta’siri. O‘qituvchi o‘quvchi uchun ijtimoiy model hisoblanadi. Qo‘llab-quvvatlovchi pedagogik muhit kasbiy o‘zini aniqlashni tezlashtiradi. “ACADEMIC SPECTRIUM” ilmiy-metodik jurnal 3. Kasbiy maslahat va psixologik xizmat. Maktab psixologlari tomonidan olib boriladigan diagnostika ishlari o‘quvchilarning qobiliyatlarini aniqlashga yordam beradi. Ijtimoiy omillar sifatida oila kutishlari, jamiyatdagi kasb nufuzi, iqtisodiy sharoit, ommaviy axborot vositalari ko‘rishimiz mumkin.Ota-onaning haddan tashqari bosimi o‘quvchining ichki motivatsiyasini pasaytirishi mumkin. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, kasb motivatsiyasi ko‘p omilli tizim hisoblanadi. Eng samarali natija oila–maktab–psixolog hamkorligi orqali erishiladi. Kasbga yo‘naltirish ishlari faqat bitiruv sinflarida emas, balki erta yoshdan boshlanishi lozim. Xulosa. O‘quvchilarda kasb motivatsiyasi shaxsiy, pedagogik va ijtimoiy omillar o‘zaro ta’siri natijasida shakllanadi. O‘quvchilarning qiziqish va qobiliyatlarini erta aniqlash, psixologik maslahat tizimini kuchaytirish hamda amaliy kasb tanishtirish dasturlarini joriy etish yoshlarning ongli kasb tanlashiga xizmat qiladi. O‘quvchilarda kasb motivatsiyasining shakllanishi masalasi ko‘plab rus psixolog va pedagog olimlari tomonidan ilmiy jihatdan o‘rganilgan. Ularning fikricha, kasbiy motivatsiya shaxsning ichki ehtiyojlari, qiziqishlari, qobiliyatlari hamda ijtimoiy muhit ta’siri natijasida shakllanadigan murakkab psixologik jarayondir. Xulosa qilib aytganda, o‘quvchilarda kasb motivatsiyasining shakllanishi murakkab psixologik-pedagogik jarayon bo‘lib, u shaxsning ichki ehtiyojlari, qiziqishlari, qobiliyatlari hamda tashqi ijtimoiy muhit ta’siri ostida rivojlanadi. Ta’lim jarayonida o‘quvchilarning individual xususiyatlarini hisobga olish, ularning qiziqishlarini qo‘llab-quvvatlash va kasblar haqida to‘g‘ri ma’lumot berish kasbiy motivatsiyani shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, o‘qituvchilarning pedagogik mahorati, o‘quv jarayonining mazmuni va metodlari, oila hamda jamiyatning ta’siri ham o‘quvchilarning kasb tanlash jarayoniga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. O‘quvchilarda kasbga bo‘lgan ongli munosabatni shakllantirish uchun ta’lim jarayonida ularning mustaqil fikrlashi, faolligi va ijodkorligini rivojlantirish zarur. Demak, o‘quvchilarda kasbiy motivatsiyani rivojlantirish uchun psixologik va pedagogik omillarni uyg‘un holda tashkil etish muhimdir. Bu esa o‘quvchilarning kelajak kasbini ongli ravishda tanlashiga, o‘z qobiliyat va imkoniyatlarini to‘g‘ri baholashiga hamda jamiyat uchun malakali mutaxassis bo‘lib yetishishiga xizmat qiladi.