O‘SMIRLARDA REFLEKSIV XUSUSIYATLAR VA TANQIDIY FIKRLASH O‘RTASIDAGI BOG‘LIQLIK

Kirish. Zamonaviy ta’lim tizimida o‘smir shaxsining intellektual va shaxsiy rivojlanishini ta’minlash masalasi, avvalo, uning o‘z fikrlash faoliyatiga ongli munosabatda bo‘lishi, qarorlarini asoslab bera olishi va axborot oqimiga tanqidiy yondashishi bilan bevosita bog‘liqdir. Bugungi raqamli va kommunikativ muhit sharoitida o‘smirlar turli manbalardan olinayotgan axborotni baholash, solishtirish va tahlil qilish zarurati bilan yuzma-yuz kelmoqda. Shu nuqtai nazardan, o‘smirlarda tanqidiy fikrlashni shakllantirish bilan bir qatorda, u bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan refleksiv xususiyatlarni rivojlantirish muammosi ham ijtimoiy-psixologik jihatdan dolzarb hisoblanadi. Psixologik tadqiqotlarda refleksiya shaxsning o‘z fikrlari, xatti-harakatlari va ichki holatini anglash, baholash hamda qayta ko‘rib chiqishga xizmat qiluvchi murakkab ongiy jarayon sifatida talqin qilinadi. Refleksiv rivojlanishning ijtimoiy tabiatini asoslashda Lev Semyonovich Vygotsky refleksiyani shaxsning ijtimoiy tajribani ichkilashtirish jarayoni bilan bog‘liq holda ko‘rib, uning muloqot va hamkorlik faoliyati orqali shakllanishini ta’kidlaydi. Faoliyat yondashuvi doirasida Aleksey Nikolaevich Leontiev refleksiyani shaxs faoliyatini ongli rejalashtirish, nazorat qilish va natijalarni baholash mexanizmi sifatida talqin qiladi. Shuningdek, Sergey Leonidovich Rubinshtein refleksiyani shaxs va faoliyat birligining muhim psixologik ko‘rsatkichi sifatida izohlab, aynan o‘smirlik davrida shaxsning ichki pozitsiyasi va o‘zini anglash jarayonlari jadallashishini ko‘rsatadi. Zamonaviy tadqiqotlarda esa Anatoly Viktorovich Karpov refleksiyani shaxsiy, kommunikativ va intellektual faoliyat bilan bog‘liq ko‘p darajali tizim sifatida asoslab, refleksiv xususiyatlar rivoji shaxsning kognitiv faoliyat samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatishini ta’kidlaydi. So‘nggi yillarda ilmiy adabiyotlarda tanqidiy fikrlash shaxsning mantiqiy tahlil qilish, dalillarga tayangan holda xulosa chiqarish, muqobil qarashlarni baholash va qaror qabul qilish qobiliyatlari majmui sifatida talqin qilinmoqda. Mazkur jarayonning samarali kechishi esa shaxsning o‘z fikrlash strategiyalarini anglash va nazorat qilish imkonini beruvchi refleksiv mexanizmlarsiz to‘liq amalga oshmaydi. Shu bois, refleksiv xususiyatlar tanqidiy fikrlashning psixologik asosi sifatida namoyon bo‘lishi mumkinligi ilmiy jihatdan tobora ko‘proq e’tirof etilmoqda. Biroq mavjud tadqiqotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, refleksiya va tanqidiy fikrlash o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik ko‘proq umumiy nazariy darajada yoritilgan bo‘lib, ayniqsa o‘smir yosh davrida refleksiyaning alohida komponentlari (shaxsiy, ijtimoiy, hissiy va tizimli refleksiya) bilan tanqidiy fikrlash o‘rtasidagi munosabat yetarli darajada empirik o‘rganilmagan. Shu munosabat bilan, mazkur maqolada o‘smir shaxsida refleksiv xususiyatlar va tanqidiy fikrlash o‘rtasidagi bog‘liqlikni empirik asosda aniqlash, refleksiyaning tarkibiy komponentlari bilan tanqidiy fikrlash darajasi o‘rtasidagi psixologik munosabatlarni ochib berish hamda olingan natijalar asosida ta’lim jarayonida refleksiv va tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga doir ilmiy-amaliy xulosalar ishlab chiqish maqsad qilib qo‘yildi. Adabiyotlar tahlili. O‘smirlarda refleksiv xususiyatlar va tanqidiy fikrlash o‘rtasidagi bog‘liqlik masalasi zamonaviy psixologiyada shaxsning ongli faoliyati, metakognitiv jarayonlari va o‘zini-o‘zi boshqarish mexanizmlari bilan uzviy aloqada talqin qilinadi. Mazkur muammoning nazariy ildizlari, avvalo, shaxs rivojlanishining ijtimoiy tabiatini asoslovchi yondashuvlarga borib taqaladi. Jumladan, Lev Semyonovich Vygotskyning madaniy-tarixiy konsepsiyasida refleksiya shaxsning ijtimoiy tajribani ichkilashtirish jarayonida shakllanuvchi oliy psixik funksiyalardan biri sifatida izohlanadi. Olimning qarashlariga ko‘ra, o‘smirlik davrida muloqot, hamkorlik va o‘quv faoliyati refleksiv jarayonlarning faollashuvi uchun muhim psixologik shart-sharoitlarni yaratadi. Faoliyat yondashuvi doirasida Aleksey Nikolaevich Leontiev refleksiyani shaxsning faoliyatni ongli rejalashtirish, amalga oshirish va natijalarni baholash jarayonlari bilan bog‘liq mexanizm sifatida talqin qiladi. Uning ta’kidlashicha, refleksiya shaxsning bilish faoliyatini boshqarishga xizmat qilib, aynan o‘smirlik davrida mustaqil qaror qabul qilish va muammoli vaziyatlarni tahlil qilish jarayonida faol rivojlanadi. Shu jihatdan, refleksiya tanqidiy fikrlashning psixologik asoslaridan biri sifatida namoyon bo‘lishi mumkin. Shaxs va faoliyat birligi tamoyiliga tayangan holda Sergey Leonidovich Rubinshtein refleksiyani shaxsning o‘z imkoniyatlari, cheklovlari va ichki holatini anglashga yo‘naltirilgan ongiy faoliyat shakli sifatida izohlaydi. Olim refleksiyani shaxsning ichki pozitsiyasini shakllantiruvchi mexanizm sifatida ko‘rib, aynan o‘smirlik davrida o‘zini baholash va o‘z xatti-harakatlariga tanqidiy munosabat kuchayishini alohida ta’kidlaydi. Refleksiyaning tuzilmasi va darajalarini empirik asosda tadqiq etishda Anatoly Viktorovich Karpovning ishlari muhim o‘rin tutadi. Muallif refleksiyani ko‘p darajali va ko‘p komponentli psixologik tizim sifatida asoslab, shaxsiy, kommunikativ va intellektual refleksiya shakllarini ajratib ko‘rsatadi. Karpovning konsepsiyasida refleksiv xususiyatlar shaxsning bilish jarayonlari samaradorligi, muammoli vaziyatlarni tahlil qilish va qaror qabul qilish faoliyati bilan bevosita bog‘liq holda talqin qilinadi. Zamonaviy yondashuvlarda refleksiya shaxsning ma’no tizimi va hayotiy pozitsiyasi bilan uzviy bog‘liq holda ko‘rib chiqiladi. Xususan, Dmitriy Alekseevich Leontiev refleksiyani shaxsning o‘z tajribasini anglash, hayotiy tanlovlarni baholash va ichki mas’uliyatni shakllantirish jarayonlari bilan integratsiyalashgan psixologik hodisa sifatida izohlaydi. Uning tadqiqotlarida refleksiv jarayonlar shaxsiy yetuklikning muhim ko‘rsatkichi sifatida talqin qilinadi. Tanqidiy fikrlash muammosi esa xorijiy va mahalliy psixologik adabiyotlarda shaxsning tahliliy tafakkuri, dalillarga tayangan xulosa chiqarish, muqobil fikrlarni baholash va qaror qabul qilish qobiliyatlari majmui sifatida yoritiladi. Bu yo‘nalishda tanqidiy fikrlashning kognitiv va metakognitiv asoslarini izohlashda Peter A. Facione tomonidan ishlab chiqilgan konseptual yondashuv muhim ahamiyatga ega bo‘lib, unda tanqidiy fikrlash refleksiv baholash, o‘z fikrlash jarayonini nazorat qilish va xulosalarni qayta ko‘rib chiqish qobiliyatlari bilan bevosita bog‘liq holda talqin qilinadi. Shuningdek, Robert H. Ennis tanqidiy fikrlashni ongli va asoslangan fikr yuritish jarayoni sifatida izohlab, uning shakllanishida shaxsning o‘z fikrlash strategiyalarini anglash darajasi muhim rol o‘ynashini ta’kidlaydi. Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, refleksiya va tanqidiy fikrlash bir-birini to‘ldiruvchi va o‘zaro shartlangan psixologik hodisalar sifatida talqin qilinadi. Biroq mavjud ilmiy manbalarda, asosan, refleksiya va tanqidiy fikrlash alohida tadqiqot obyekti sifatida yoritilgan bo‘lib, aynan o‘smirlik davrida refleksiyaning tarkibiy komponentlari (shaxsiy, ijtimoiy, hissiy va tizimli refleksiya) bilan tanqidiy fikrlash darajasi o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik masalasi yetarli darajada empirik jihatdan asoslanmagan. Shu sababli, mazkur tadqiqot o‘smirlarda refleksiv xususiyatlar va tanqidiy fikrlash o‘rtasidagi psixologik munosabatlarni aniqlashga qaratilgan bo‘lib, mavjud ilmiy bo‘shliqni to‘ldirishga xizmat qiladi. Metodikalar sharhi. Mazkur tadqiqotda o‘smirlarda refleksiv xususiyatlar va tanqidiy fikrlash o‘rtasidagi bog‘liqlikni empirik aniqlash uchun psixologiyada keng qo‘llaniladigan, ishonchliligi va validligi ilmiy tadqiqotlar bilan tasdiqlangan diagnostik metodikalardan foydalanish maqsadga muvofiq deb topildi. O‘smir shaxsida refleksiv xususiyatlarni aniqlashda refleksiyaning ko‘p darajali va ko‘p komponentli tuzilmasiga tayanuvchi metodik yondashuvlar asos qilib olindi. Xususan, refleksiyaning shaxsiy va intellektual jihatlarini baholashda Anatoly Viktorovich Karpov tomonidan ishlab chiqilgan refleksivlikni diagnostika qilishga mo‘ljallangan so‘rovnoma refleksiv jarayonlarning umumiy darajasini aniqlash imkonini beradi. Ushbu metodika shaxsning o‘z faoliyatini tahlil qilish, qaror qabul qilish jarayonini anglash hamda vaziyatni qayta ko‘rib chiqish qobiliyatlarini baholashga yo‘naltirilgan bo‘lib, o‘smirlik davrida refleksiv rivojlanish dinamikasini aniqlashda samarali hisoblanadi. Refleksiv xususiyatlarning tarkibiy jihatlarini yanada chuqurroq aniqlash maqsadida refleksiyaning differensial turlarini o‘rganishga mo‘ljallangan metodika qo‘llanildi. Mazkur metodika Dmitriy Alekseevich Leontiev, Evgeniya Mikhaylovna Lapteva, Evgeniy Nikolaevich Osin va Alena Jurievna Salikhova tomonidan ishlab chiqilgan bo‘lib, refleksiyaning tizimli refleksiya, introspeksiya hamda kvazirefleksiya kabi asosiy turlarini ajratib baholash imkonini beradi. Ushbu metodikaning afzalligi shundaki, u refleksiv jarayonlarning faqat umumiy darajasini emas, balki ularning sifat jihatlarini ham aniqlashga imkon yaratadi. Tanqidiy fikrlash darajasini baholashda esa shaxsning mantiqiy tahlil qilish, dalillarni baholash, xulosa chiqarish va muqobil fikrlarni solishtirish qobiliyatlarini aniqlashga yo‘naltirilgan metodikalar asos qilib olindi. Tanqidiy fikrlashni ko‘p komponentli kognitiv ko‘nikmalar majmui sifatida baholashda Peter A. Facione tomonidan ishlab chiqilgan konseptual modelga tayanuvchi test metodikalari keng qo‘llanilib, ularda tahlil, interpretatsiya, baholash, xulosa chiqarish va o‘z fikrini asoslash komponentlari alohida o‘lchanadi. Ushbu metodik yondashuv o‘smirlarning real vaziyatlarga nisbatan tanqidiy munosabat bildirish darajasini aniqlash imkonini beradi. Shuningdek, tanqidiy fikrlashni ongli va asoslangan fikr yuritish jarayoni sifatida baholashda Robert H. Ennis tomonidan taklif etilgan yondashuvlar ham metodik asos sifatida inobatga olindi. Ushbu yondashuv doirasida o‘smirlarning fikr yuritish strategiyalarini anglash, qaror qabul qilishda dalillarga tayanish va xulosalarni qayta ko‘rib chiqish qobiliyatlari baholanadi. Umuman olganda, tadqiqotda qo‘llanilgan metodikalar refleksiv xususiyatlarning tarkibiy jihatlarini hamda tanqidiy fikrlashning asosiy kognitiv komponentlarini kompleks tarzda o‘lchash imkonini beradi. Metodikalar majmuasining tanlanishi refleksiya va tanqidiy fikrlash o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni empirik asosda aniqlash, refleksiyaning alohida komponentlari bilan tanqidiy fikrlash darajasi o‘rtasidagi psixologik munosabatlarni ishonchli tarzda tahlil qilishga xizmat qiladi. Xulosa. O‘tkazilgan nazariy va empirik tahlillar shuni ko‘rsatdiki, o‘smir shaxsida refleksiv xususiyatlarning rivojlanganlik darajasi ularning tanqidiy fikrlash salohiyati bilan bevosita va mazmunan uzviy bog‘liqdir. Tadqiqot natijalari refleksiyaning shaxsiy, tizimli va ijtimoiy komponentlari o‘smirlarning axborotni tahlil qilish, muammoli vaziyatlarni baholash, muqobil qarashlarni solishtirish hamda asoslangan xulosa chiqarish jarayonlarida muhim psixologik tayanch bo‘lib xizmat qilishini tasdiqladi. Ayniqsa, o‘z fikrlash jarayonini anglash, qaror qabul qilish motivlarini tahlil qilish va natijalarni qayta baholashga yo‘naltirilgan refleksiv faoliyat tanqidiy fikrlashning kognitiv va metakognitiv mexanizmlarini faollashtirishi aniqlandi. Olingan ma’lumotlar o‘smirlik davrida refleksiv xususiyatlarni rivojlantirish tanqidiy fikrlashni shakllantirishning samarali psixologik sharti ekanligini ko‘rsatib, ta’lim jarayonida reflektiv mashqlar, muammoli vaziyatlar asosidagi topshiriqlar hamda tahliliy muhokamalarni tizimli joriy etish zarurligini asoslaydi. Mazkur tadqiqot natijalari o‘smirlarda refleksiya va tanqidiy fikrlashni uyg‘un rivojlantirishga yo‘naltirilgan psixologik-pedagogik dasturlarni ishlab chiqish hamda maktab amaliyotiga tatbiq etish uchun muhim ilmiy-amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi.