MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARDA MUSTAQILLIK VA IJODIY TASHABBUSNI RIVOJLANTIRISHNING PEDAGOGIK ASOSLARI

Kirish. Maktabgacha yoshdagi bolalarda mustaqillikning rivojlanishi murakkab, ko‘p qirrali jarayon bo‘lib, unda psixologik yetuklik mexanizmlari va kattalar tomonidan o‘rnatilgan pedagogik sharoitlar uzviy bog‘liqdir. Shaxsiy sifat sifatida mustaqillik ta’lim jarayonining ham maqsadi, ham vositasi bo‘lib xizmat qiladi, bolaga tanlash, qaror qabul qilish va o‘z harakatlari uchun javobgarlikni o‘z zimmasiga olish imkoniyatini beradi, bu esa o‘zini o‘zi anglashning faol rivojlanishi davrida ayniqsa muhimdir. Maktabgacha yoshda bolaning kelajakdagi subyektiv faoliyatining asosini tashkil etuvchi ixtiyoriy xatti-harakatlar, barqaror motivatsiya va shaxsiy tashabbusning dastlabki shakllari paydo bo‘ladi[1]. Biroq, bu komponentlarning potentsial bo‘lib qolmasligini ta’minlash uchun ularning tizimli, pedagogik vositachilik bilan rivojlanishi talab etiladi. Tadqiqot metodologiyasi. Maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarda mustaqillikni rivojlantirishning psixologik va pedagogik asoslari maqsadli pedagogik o‘zaro ta’sir orqali shakllanadigan asosiy shaxsiy sifat sifatida ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot metodologiyasi sifatida statistik tadqiqot, adabiyotlar qiyosiy tahlili va farazni asoslash usullaridan foydalanilgan. To‘plangan ma’lumotlar asosida kuzatish va iqtisodiy tahlilni qiyoslash, tizimli yondashuv hamda mantiqiy yondashuv kabi uslublardan samarali foydalanildi. Mavzuga oid adabiyotlar sharhi. G‘.Yo.Jumayev o‘z ilmiy ishlarida bolalarda mustaqillikni shakllantirishda erkin faoliyat, rolli o‘yinlar, muloqotdagi teng huquqlilik elementlarini targ‘ib etish zarurligini ta'kidlaydi. Uning fikricha, pedagogik jarayon bolaning tashabbusini rag‘batlantirish orqali tashkil etilsa, u o‘zining ichki salohiyatini erkin namoyon etishga intiladi, bu esa mustaqillikning tabiiy tarzda shakllanishiga olib keladi [2, 41-bet]. S.A.Kulikova bolalarning o‘ziga xos o‘yin faoliyati orqali shaxsiy tashabbus, tanlov va izlanishlar qilishni boshlashi mumkinligini asoslab bergan [3, 57-bet]. E.S. Matros ijtimoiy-emosional taraqqiyot darajasi bilan bolalarning mustaqil harakati o‘rtasida bevosita bog‘liqlik mavjudligini ko‘rsatadi, bunda bola o‘zini ijobiy his qilgan, psixologik qo‘llabquvvatlangan holatlarda tashabbus ko‘rsatishga intiladi [4, 88-bet]. D.S. Xo‘jayeva va G‘.Yo.Jumayev olib borgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, bog‘cha guruhlarida mustaqillikni rivojlantirishga qaratilgan individual topshiriqlar va kichik guruhli ijodiy mashg‘ulotlar bolalarning nafaqat nutqiy, balki xatti-harakat jihatdan ham o‘zini erkin ifoda etishiga zamin yaratadi [5, 33-bet]. Tahlil va natijalar. Zamonaviy tadqiqotlar mustaqillikning rivojlanishi nafaqat yoshga bog‘liq qobiliyatlar, balki bolaning kattalar bilan o‘zaro munosabatlarining tabiati, ta’lim muhitining tuzilishi va bolalar faoliyati turi bilan ham belgilanishini ta’kidlaydi. Katta yoshdagi maktabgacha yoshdagi bolalarning tartibga solish faoliyati o‘zini o‘zi boshqarish, maqsadlarni belgilash va ichki rejalashtirish darajasi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, bu asosan mustaqillikning psixologik yadrosini aks ettiradi [6, 45-bet]. Shu nuqtai nazardan, o‘yinli o‘zaro ta’sir asosiy rol o‘ynaydi, bolalarga hayot vaziyatlarini simulyatsiya qilish, tashabbus ko‘rsatish va tanlagan harakat yo‘nalishi uchun mas’uliyatni o‘z zimmasiga olishda noyob tajribalarni taqdim etadi. Psixologik nuqtai nazardan, maktabgacha yoshdagi bolalarda mustaqil faoliyatga intilish, ayniqsa 4–7 yosh oralig‘ida sezilarli darajada kuchayadi. Vygotskiy tomonidan asoslangan proksimal rivojlanish zonasi g‘oyasi, pedagogik yondashuvlarning individual darajada qo‘llanishi zarurligini ko‘rsatadi, chunki aynan shu bosqichda bolaning imkoniyatlari, tashabbus ko‘rsatish qobiliyati va muammoli vaziyatlarga nisbatan faol munosabati shakllanadi [1, 65-bet]. Ta'limiy muhitda mustaqillikni shakllantirish uchun, eng avvalo, pedagogik yondashuvning o‘zi demokratik, bolaga yo‘naltirilgan, shaxsga hurmat bilan qaraydigan bo‘lishi lozim. Bolani o‘z fikrini bildirishga undaydigan muhit, uning qarorini inobatga oluvchi jarayon, bolada shaxsiy javobgarlik hissini kuchaytiradi. Bu esa psixologik mustahkamlik, o‘z-o‘zini boshqarish va muammoli vaziyatlarda o‘z yo‘lini topish qobiliyatlarini shakllantiradi. Boshqa tomondan, pedagogik sharoitlar o‘z ichiga mustaqil tanlov imkoniyati, faoliyat variantlari, mustahkamlovchi va rag‘batlantiruvchi mexanizmlar, erkin harakat qilishga ruxsat beruvchi muhitni ham oladi. Ko‘plab psixologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, bolaning ichki motivatsiyasi uning tashqi nazoratga bo‘lgan ehtiyojini kamaytiradi va o‘z faoliyatini o‘zi boshqarishiga olib keladi[1;7;8]. Bunday motivatsiyani shakllantirishda tanlov asosida tuzilgan topshiriqlar, muammoli vaziyatlar, ijtimoiy rollar asosida berilgan faoliyatlar muhim rol o‘ynaydi. Har bir topshiriqning ochiq yakuni mavjud bo‘lsa, bola o‘z ijodiy yondashuvi bilan uni hal etishga urinadi. Bu esa mustaqil fikrlash, izchil qaror qabul qilish va javobgarlik hissini rivojlantiradi. Psixologik va pedagogik fan mustaqillikni kognitiv, motivatsion-ixtiyoriy va xulq-atvor komponentlarini qamrab oluvchi integrativ sifat sifatida ko‘rib chiqadi. Ularning har biri maqsadli pedagogik yordamni talab qiladi. Masalan, kognitiv komponent bolaning mustaqil ravishda ma’lumot qidirish, savollarni shakllantirish, muammoli sharoitlarni baholash va gipotezalarni ishlab chiqish qobiliyatini rivojlantirishni o‘z ichiga oladi. Motivatsion-ixtiyoriy komponent tashqi majburlashsiz harakat qilish uchun ichki turtki mavjudligini, qiyinchiliklarni yengib o‘tish va boshlagan ishini yakunlash qobiliyatini aks ettiradi. Xulq-atvor komponenti o‘z faoliyatini tashkil qilish, maqsadlar va ularga erishish yo‘llarini tanlash, izchil va samarali harakat qilish qobiliyatida ifodalanadi. Uchchala komponentni ham amalga oshirishning eng qulay shakli - bu o‘yin. Zamonaviy pedagogik yondashuvlar shaxsiy o‘sishni faollashtirish shartlari sifatida erkin, rol o‘ynash, didaktik va innovatsion o‘yinlarning rivojlanish salohiyatini ta’kidlaydi. S.I.Nikitinning tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, bolalarni maxsus tashkil etilgan o‘yin vaziyatlariga jalb qilish, ayniqsa o‘yin o‘zgaruvchanlik, tanlov va natijaning noaniqligi tamoyillariga asoslangan bo‘lsa, mustaqil xatti-harakatlarning barqaror shakllarini rivojlantirishga yordam beradi [7, 52-bet]. Shunday qilib, o‘yin shunchaki o‘yin-kulgi yoki ko‘nikmalarni rivojlantirish sifatida emas, balki bolaning o‘zini o‘zi belgilashi va refleksiv rivojlanishi uchun makon sifatida xizmat qiladi. Mustaqillikning rivojlanishi pedagogik o‘zaro ta’sirning o‘ziga xos xususiyatlari bilan ham chambarchas bog‘liq. Avtoritar va haddan tashqari himoyachi muloqot uslublari bolaning ichki pozitsiyasini rivojlantirish va harakatni boshlash ehtimolini sezilarli darajada kamaytiradi. Aksincha, kattalar bolalar tashabbusi uchun sharoit yaratadigan, bolaning tanlovini hurmat qiladigan, sinov va xato uchun joy beradigan subyekt-faoliyat yondashuvi mustaqillikning barqaror shaxsiy rivojlanish sifatida rivojlanishiga yordam beradi. K.V.Rybalkina ta’kidlaganidek, katta yoshdagi maktabgacha yoshdagi bolalarda tartibga solish faoliyatini rivojlantirish bo‘yicha tizimli ishlar iroda kuchini namoyon etish, impulsivlikni boshqarish va harakatga ichki motivatsiyani rivojlantirish qobiliyatini rivojlantirishga qaratilishi kerak [8, 71bet]. Mustaqillikni rivojlantirishga yordam beradigan pedagogik sharoitlar quyidagilarni o‘z ichiga oladi: tanlovga yo‘naltirilgan boy; mavzuni rivojlantiruvchi muhit; o‘yin va muammoli vaziyatlardan foydalanish; bolaning individual hissa qo‘shish imkoniyati bilan qo‘shma faoliyatga jalb qilinishi; tashabbusni rag‘batlantirish; talablarning izchilligi, va natijalar haqida mulohaza yuritish. Z.Yu.Ibragimova maktabgacha ta’lim muassasalari amaliyotini tahlil qilib, bolalar o‘z ehtiyojlari va maqsadlariga e’tibor qaratib, o‘zini o‘zi boshqarish texnikasini o‘zlashtirishi mumkin bo‘lgan o‘rganish va rivojlanishning moslashuvchan shakllarini joriy etish muhimligini ta’kidlaydi [9, 38-bet]. Shuningdek, u ota-onalarning o‘qituvchilar bilan sherik sifatidagi roliga e’tibor qaratadi, ular kundalik hayotda, o‘yinda va ta’lim vaziyatlarida mustaqillikni namoyon etish uchun birgalikda sharoit yaratadilar. Mustaqillikni rivojlantirishning bir xil darajada muhim jihati - bu tarbiyaviy ta’lim muhitini tashkil etishdir. Tanlov erkinligi, ijodkorlik va izlanishni rag‘batlantiradigan muhit bolaning subyektiv pozitsiyasining faol rivojlanishiga yordam beradi. Bu tuzilish va erkinlik, zarurat va o‘zgaruvchanlik o‘rtasidagi muvozanatni saqlash orqali mumkin. Zamonaviy ta’lim muhitlari modulli o‘yin markazlari, ochiq ta’lim maydonlari, materiallarning tizimli ravishda aylanishi va mashg‘ulotlarni rejalashtirishda bolalarning qiziqishlarini hisobga olishni o‘z ichiga oladi. Moslashuvchanlik va tanlov imkoniyati bo‘lmagan muhit, aksincha, mustaqil harakat qilish istagini susaytiradi. Mustaqillikni rivojlantirish, shuningdek, hissiy va ixtiyoriy ko‘nikmalarni rivojlantirishni ham nazarda tutadi, chunki hissiy farovonlik va o‘ziga ishonch proaktiv va mustaqil xatti-harakatlarning asosini tashkil qiladi. Xavotir, xato qilishdan qo‘rqish va kattalar tomonidan bosimni boshdan kechirayotgan bolalar tashqi qo‘llab-quvvatlashga yo‘naltirilgan qochish xatti-harakatlarini namoyon qilish ehtimoli ancha yuqori. Shu bilan birga, hurmat, ishonch va qo‘llab-quvvatlash muhiti bolalarni jasorat, ochiqlik va izlanishni namoyish etishga undaydi. Sh.Otaxonovaning tomonidan olib borilgan tadqiqot o‘yin asosidagi ta’lim muhitida maktabgacha yoshdagi bolalarning moslashuvchan xatti-harakatlariga bag‘ishlangan asari shuni ko‘rsatadiki, hissiy jihatdan qo‘llab-quvvatlovchi muhit bolaning o‘zini o‘zi boshqarish darajasini va ta’lim vaziyatida shaxsiy ishtirokini sezilarli darajada oshiradi [10, 57-bet]. Mustaqillikni rivojlantirishga pedagogik ta’sirning samaradorligi individual yondashuv bilan sezilarli darajada oshadi. Turli bolalar turli tezlik va tashabbus shakllarini namoyish etadilar. Pedagogik vazifa shunchaki barcha bolalardan bir xil mustaqillik shakllarini talab qilish emas, balki har bir bolaning tayyorlik darajasini nozik his qilish, ularning rivojlanish darajasiga mos keladigan vazifalarni taklif qilish, qiyin paytlarda ularni qo‘llab-quvvatlash va eng kichik muvaffaqiyatlarni tan olishdir. Bu o‘qituvchidan yuqori darajadagi professional mulohaza, moslashuvchanlik va hamdardlikni talab qiladi. Xulosa. Maktabgacha yoshdagi bolalarda mustaqillikni rivojlantirish shaxsiyat rivojlanishining psixologik naqshlari va kattalar tomonidan yaratilgan pedagogik sharoitlarga asoslangan tizimli jarayondir. Bolaning proaktiv yondashuvi, tashabbusi, tanlovi va izlanishiga tayanish mustaqillikni nafaqat ko‘nikma sifatida, balki subyektiv yetuklikni aks ettiruvchi shaxsiy xususiyat sifatida ham rivojlantirishning kalitiga aylanadi. Bu vazifaga kompleks yondashuv turli xil o‘yin faoliyatlari, kattalar va bola o‘rtasidagi sheriklik munosabatlari, moslashuvchan ta’lim muhiti va bolaning individual rivojlanish sur’atiga moslashtirilgan pedagogik yordamni o‘z ichiga oladi.