AXBOROT GLOBALLASHUV JARAYONIDA O‘SMIRLARNING O‘Z-O‘ZINI ANGLASH TRANSFORMATSIYASI JARAYONLARINI SHAKLLANTIRISHGA TA’SIR ETUVCHI OMILLAR TAHLILI

Kirish. Axborot globallashuv jarayonida o‘smirlarning o‘z-o‘zini anglash transformatsiyasi o‘zining murakkab psixologik, ijtimoiy va kognitiv xususiyatlari bilan ajralib turadi. Ushbu davrda o‘smir shaxsining o‘zini idrok etish jarayoni raqamli muhitdagi ko‘p qirrali axborot oqimlari, madaniy xilma-xillik va kommunikativ erkinlik omillari ta’sirida shakllanadi. O‘smirlar virtual muloqot, ijtimoiy tarmoqlar va global media orqali yangi tajribalarni o‘zlashtirar ekan, ular o‘z “men”ini qayta baholash, shaxsiy chegaralarini belgilash va ijtimoiy rollarni yangicha talqin etish holatiga kiradi. Bunda axborot muhitining kengayishi o‘zini anglash transformatsiyasining tezlashuviga, lekin ayni paytda uning ichki ziddiyatlar bilan to‘lishiga olib keladi. O‘smir o‘zini nafaqat real muhitda, balki virtual makonda ham namoyon etadi, bu esa ikki turdagi identifikatsiyaning – real va raqamli “men”ning – o‘zaro ta’sirini yuzaga keltiradi. Asosiy qisim. O‘smirlik davrida o‘zini anglash faqat introspektiv tahlil bilan cheklanmay, balki metakognitiv jarayonlar, refleksiya va ijtimoiy tarmoqdagi o‘zini taqdim etish faoliyati orqali namoyon bo‘ladi. Axborot globallashuvi o‘smir tafakkurining dinamikasini o‘zgartiradi - ular tanqidiy fikrlash, o‘z fikrini asoslash va o‘z harakatlarini ongli rejalashtirishga moyillikni kuchaytiradi. Shu bilan birga, o‘zini anglashda hissiy komponentlar – empatiya, o‘zini qabul qilish va o‘zini hurmat qilish – asosiy stabilizator sifatida ishlaydi. O‘smirning o‘zini anglash transformatsiyasining ijtimoiy xususiyati shundaki, bu jarayon jamoaviy identifikatsiya, ijtimoiy qadriyatlarga daxldorlik va shaxslararo munosabatlarda o‘z o‘rnini topish ehtiyoji bilan uyg‘unlashadi. 1-jadval “O‘z-o‘zini anglash testi” (A.Maslou) orqali olingan dastlabki natijalarning tahlili (n=280). Shkalalar nomi Minimum Maximum O‘rtacha qiymat σ Z p Vaqtga nisbatan orientatsiya 14,00 79,00 46,28 12,41 1,826 0,004** Moslashuvchanlik 11,00 75,00 47,84 12,93 1,942 0,003** O‘zini hurmat qilish 15,00 78,00 49,35 11,28 1,853 0,004** Agressiyani qabul qilish 11,00 70,00 42,89 13,44 1,821 0,004** Bilishga ehtiyoj 12,00 82,00 50,04 12,81 1,937 0,003** Mazkur natijalar tahliliga ko‘ra, “vaqtga nisbatan orientatsiya” (Z=1,826; p=0,004**) o‘smirlarning o‘z hayot faoliyatini tartibli boshqarish, o‘quv, shaxsiy va ijtimoiy faoliyat o‘rtasidagi muvozanatni saqlashga intilish darajasini ifodalaydi. O‘quvchi vaqtni boshqarish orqali ichki nazoratni kuchaytiradi, bu esa maqsadli harakatlar tizimini barqarorlashtiradi. Axborot globallashuvi ta’sirida vaqtni to‘g‘ri taqsimlash psixologik resurs sifatida faol rol o‘ynaydi. O‘smir o‘z faoliyatini vaqt parametrlariga moslashtirib, kechikish va ortiqcha stressning oldini oladi. Vaqt omili shaxsiy tartib-intizomni oshirib, o‘ziga nisbatan ishonchni mustahkamlaydi. O‘quvchi vaqtni baholash orqali o‘z imkoniyatlarini real aniqlikda ko‘radi. Axborot oqimining tezkorligi o‘smirlarni vaqtni qadrlashga majbur qiladi. Bu esa shaxsiy refleksiyaning ijtimoiy komponentini kengaytiradi. Vaqtni to‘g‘ri anglaydigan o‘quvchi ijtimoiy javobgarlikni yuqori darajada namoyish etadi. Shaxsiy rejalashtirish faoliyati o‘z-o‘zini tartibga solishning muhim mexanizmiga aylanadi. O‘smir vaqtni boshqarish orqali shaxsiy faollikni saqlab turadi. Bu xususiyat psixologik moslashuvni kuchaytiradi. Metodika natijalar tahliliga ko‘ra, “moslashuvchanlik” (Z=1,942; p=0,003**) o‘smirning o‘zgaruvchan ijtimoiy muhitga tez javob qaytarish qobiliyatini namoyon etadi. Axborot globallashuvi o‘smirdan tahliliy fikr yuritishni talab qiladi. Moslashuvchan tafakkur o‘zgarishlarga qarshi psixologik qarshilikni kamaytiradi. O‘quvchi yangi sharoitlarda hissiy barqarorlikni saqlaydi. Bu omil stressni boshqarish darajasini oshiradi. Shaxs o‘z qarashlarini yangilab, muammolarga kreativ yondashadi. O‘smir o‘zini yangi vaziyatlarda sinab ko‘rishga tayyor bo‘ladi. Moslashuvchan tafakkur innovatsion fikrlashni rag‘batlantiradi. O‘quvchi o‘z harakatlarini muhitga qarab tahlil qiladi. O‘zini nazorat qilish mexanizmi rivojlanadi. Natijalar tahliliga ko‘ra, “o‘zini hurmat qilish” (Z=1,853; p=0,004**) o‘smirning o‘z qadrini real baholashini ta’minlaydi. Bu omil shaxsiy ishonch va ichki muvozanatni kuchaytiradi. O‘quvchi o‘z muvaffaqiyatini tashqi baholashdan mustaqil ko‘ra oladi. Bu xususiyat o‘zini ijobiy idrok etishning ko‘rsatkichi sifatida ahamiyat kasb etadi. O‘zini hurmat qilgan shaxs boshqalarning fikriga haddan ortiq tayanmaydi. O‘smir o‘z salohiyatini tan olish orqali ichki kuchni faollashtiradi. Axborot muhitida bu ko‘rsatkich ijtimoiy bosimlarga qarshi psixologik himoya beradi. O‘quvchi tanqidni konstruktiv qabul qiladi. O‘zini qadrlash hissi barqaror o‘zlikni shakllantiradi. Shaxs o‘z imkoniyatlariga nisbatan real pozitsiyani saqlaydi. Ichki ishonch kuchaygani sayin tashqi xavotir pasayadi. Natijalar tahliliga ko‘ra, “agressiyani qabul qilish” (Z=1,821; p=0,004**) o‘smirning salbiy his-tuyg‘ularni nazorat ostida ushlash va ularni ijobiy faoliyatga yo‘naltirish darajasini ko‘rsatadi. Bu holat o‘z-o‘zini boshqarish mexanizmlarining kuchayishiga dalolat beradi. O‘quvchi o‘zida mavjud tajovuzni ijtimoiy jihatdan maqbul shakllarga aylantira oladi. Agressiyani ongli ravishda nazorat qilish o‘zaro muloqotda keskinlikni kamaytiradi. Shaxs konfliktli vaziyatlarda murosani afzal ko‘radi. Bu ko‘rsatkich o‘smirning psixologik barqarorligini ifodalaydi. Agressiyani qabul qilgan o‘quvchi irodaviy nazoratni kuchaytiradi. Salbiy emotsiyalarni tahlil qilish stressni yengishda yordam beradi. Metodika natijalar tahliliga ko‘ra, “bilishga ehtiyoj” (Z=1,937; p=0,003**) o‘smirning axborotni qabul qilish, tahlil qilish va yangilik yaratish jarayonlariga bo‘lgan qiziqishini ifodalaydi. O‘quvchi yangi bilimlarni egallash orqali o‘z tafakkurini kengaytiradi. Bilishga intilish mustaqil izlanish motivini kuchaytiradi. Bu omil shaxsning intellektual faolligini oshiradi. O‘smir axborot oqimida muhim ma’lumotlarni tanlab olish qobiliyatini rivojlantiradi. Bilishga bo‘lgan ichki ehtiyoj kognitiv refleksiyani faollashtiradi. Shaxs yangi tajribalarni tahlil qilish orqali o‘z qarashlarini kengaytiradi. O‘quvchi o‘qish va o‘rganish jarayonida ichki qoniqish hissini his etadi. Bilim olish o‘smirning o‘zini anglash darajasini oshiradi. 2-jadval “O‘z-o‘zini anglash testi” hamda “O‘z-o‘zini tashkil etish xususiyatlarining diagnostikasi – 39” so‘rovnomasi o‘rtasidagi korrelyatsion bog’lanishlar(n=280) tashkil etish Rejalashtiri darajasi Vaziyat nazorat o‘ zini o‘ zini tahlili O‘ z- O‘ z- qilish Omillar sh Ichki qo‘llab-quvvatlash 0,11 0,35* 0,18 0,16 Moslashuvchanlik 0,31* 0,34* 0,17 0,15 O‘zini hurmat qilish 0,16 0,16 0,13 0,33* Bilishga ehtiyoj 0,37* 0,19 0,19 0,36* Kreativlik 0,12 0,31* 0,17 0,35* “Ichki qo‘llab-quvvatlash” va “rejalashtirish” o‘rtasidagi bog‘lanish (r=0,35; p≤0,05) shaxsning ichki emotsional tayanch tizimi bilan faoliyatni ongli rejalashtirish darajasi o‘rtasidagi uyg‘unlikni bildiradi. Ichki motivatsion resurslar kuchli bo‘lgan o‘smirlar o‘z hayotiy yo‘lini maqsadli va izchil rejalashtirishga moyil bo‘ladilar. Bu bog‘lanish irodaviy mustahkamlik va o‘zo‘zini boshqarish mexanizmlarining shakllanishi bilan hamohang kechadi. Rejalashtirish jarayoni ichki ishonch hissi bilan qo‘llab-quvvatlanganda, shaxs tashqi omillarga kamroq qaram bo‘ladi. O‘z navbatida, bu holat o‘smirda mustaqil qaror qabul qilish va javobgarlikni his etish sifatlarini rivojlantiradi. “Moslashuvchanlik” va “vaziyat tahlili” o‘rtasidagi bog‘lanish (r=0,31; p≤0,05) o‘smirning yangi sharoitlarga moslashish darajasi bilan muammoli vaziyatlarni tahlil etish qobiliyati o‘rtasidagi o‘zaro uyg‘unlikni anglatadi. Moslashuvchan tafakkur o‘smirga turli ijtimoiy vaziyatlarda optimal yo‘lni tanlash imkonini beradi. Bu jarayonda tahliliy fikrlash shaxsni muhitga ongli integratsiyalashga yordam beradi. Shaxs moslashuvchan bo‘lgani sari vaziyatni ob’ektiv baholash, muqobil yechimlarni topish qobiliyati ortadi. Moslashuvchanlik refleksiv faoliyatni kuchaytirib, tahlil jarayonini samarali qiladi. Shu orqali o‘smir o‘zini muammoli holatlarga psixologik tayyorlaydi va xatolardan o‘rganish strategiyasini shakllantiradi. “O‘zini hurmat qilish” va “o‘z-o‘zini tashkil etish darajasi” o‘rtasidagi bog‘lanish (r=0,33; p≤0,05) o‘ziga bo‘lgan ijobiy munosabat shaxsiy o‘zini boshqarishning kuchli psixologik omili ekanligini bildiradi. O‘zini qadrlaydigan o‘smir o‘z faoliyatini tartibga solish va tashkil etishda yuqori darajadagi izchillikni namoyon qiladi. O‘zini hurmat qilish shaxsiy mas’uliyat hissini kuchaytiradi va faoliyatni ongli rejalashtirishga turtki beradi. Natijada, o‘zini tashkil etish jarayonida shaxs ichki barqarorlikni saqlaydi va tashqi bosimlarga nisbatan mustaqil qaror qabul qiladi. Metodika natijalar tahliliga ko‘ra, “Bilishga ehtiyoj” va “vaziyat tahlili” o‘rtasidagi bog‘lanish (r=0,37; p≤0,05) o‘smir tafakkurining kognitiv faolligi va tahliliy salohiyati o‘zaro uyg‘un rivojlanishini bildiradi. Bilishga kuchli ehtiyoj shaxsni mavjud vaziyatlarni chuqur o‘rganishga, sabab–oqibat aloqalarini izlashga va yangi bilimlarni faol tarzda izlashga yo‘naltiradi. Bunday ehtiyoj o‘smirda refleksiv kuzatuvchanlikni oshiradi, bu esa tahliliy fikrlash jarayonining samaradorligini belgilaydi. “Kreativlik” va “rejalashtirish” o‘rtasidagi bog‘lanish (r=0,31; p≤0,05) ijodiy tafakkurning strategik fikrlash bilan uyg‘unlashuvi natijasida yuzaga keladi. Kreativ tafakkur shaxsni yangi g‘oyalarni ilgari surishga, ularni rejalashtirish jarayonida tizimlashtirishga undaydi. Rejalashtirishdagi ijodkorlik o‘z navbatida yangi imkoniyatlarni aniqlash va ularni amaliy faoliyatga yo‘naltirish imkonini beradi. Shaxs ijodiy yondashuv orqali an’anaviy fikr chegaralarini kengaytiradi, bu esa rejalarning innovatsion xarakter kasb etishiga zamin yaratadi. Kreativlik rejalashtirishda fleksibil tafakkur sifatida namoyon bo‘ladi, bu esa o‘zgaruvchan vaziyatlarga moslashuvni yengillashtiradi. Xulosa qilib aytganda, umumiy tahlil natijalaridan kelib chiqadigan xulosa shundan iboratki, axborot globallashuvi sharoitida o‘smirlarning o‘z-o‘zini anglash transformatsiyasi jarayoni ko‘p omilli psixologik tizim sifatida namoyon bo‘ladi. Empirik natijalar asosida aniqlanishicha, 9-sinf o‘quvchilarida vaqtni anglash, qadriyatlarga yo‘naltirilganlik, moslashuvchanlik, o‘zini hurmat qilish, bilishga ehtiyoj, ijodkorlik, refleksiya va hayotiy turg‘unlik darajalari 7-sinf o‘quvchilariga nisbatan sezilarli ravishda yuqoridir. Bu tafovut o‘smirlikning kech bosqichida refleksiv tafakkur, kognitiv faollik, ijtimoiy mas’uliyat va ichki motivatsiyaning barqarorlashayotganini ko‘rsatadi. Shaxs o‘z hayot faoliyatini vaqt va qadriyatlar bilan uyg‘unlashtirib, o‘zini anglash jarayonida ijtimoiy-axloqiy mezonlarga tayanadi. Bundan tashqari, “O‘z-o‘zini tashkil etish xususiyatlarining diagnostikasi – 39” so‘rovnomasidan olingan natijalar 9-sinflarda rejalashtirish, vaziyat tahlili va o‘z-o‘zini boshqarish kompetensiyalarining rivojlanganligini ko‘rsatadi, bu esa shaxsiy faollik, irodaviy boshqaruv va refleksiv nazorat tizimining mustahkamlanishidan dalolat beradi. Xulosa sifatida aytish kerak o‘smirlar axborot globallashuvi davrida o‘z-o‘zini anglash jarayonini ongli, maqsadga yo‘naltirilgan va ijtimoiy mas’uliyatli tarzda boshqarish orqali intellektual va ma’naviy yetuklik bosqichiga izchil tarzda o‘tadi.