RAQAMLI TA’LIM JARAYONLARINI O‘RGATISHNING BO‘LAJAK PEDAGOGLAR TARBIYAVIY FAOLIYATINI RIVOJLANTIRISHDAGI AHAMIYATI

Kirish. Bugungi globallashuv va raqamlashtirish sharoitida ta’lim tizimi jamiyat taraqqiyotining eng muhim drayverlaridan biri sifatida tubdan transformatsiyalanmoqda. Axborotkommunikatsiya texnologiyalari, raqamli platformalar va sun’iy intellektning ta’lim jarayoniga jadal kirib kelishi natijasida maktablarda nafaqat o‘qitish usullari, balki baholash, nazorat, hujjat yuritish, ota-onalar bilan hamkorlik hamda tarbiyaviy faoliyatning mazmuni va shakllari ham yangilanmoqda. An’anaviy pedagogik yondashuvlar o‘rnini tobora ko‘proq raqamli ta’lim ekotizimlari egallamoqda. Hozirgi kunda umumta’lim maktablarida Kundalik.com kabi elektron jurnal va kundalik tizimlari, onlayn attestatsiya va monitoring platformalari, raqamlashtirilgan imtihon va baholash mexanizmlari keng joriy etilgan. Iqtidorli o‘quvchilarni aniqlash, olimpiada va tanlovlarni o‘tkazish, yakuniy va oraliq nazoratlarni onlayn tarzda amalga oshirish ta’lim jarayonining ajralmas qismiga aylanmoqda. Shu bilan birga, ota-onalarga farzandlarining o‘quv faoliyati, baholari va intizomini real vaqt rejimida kuzatish imkoniyatining yaratilishi tarbiyaviy mas’uliyatni kuchaytiruvchi muhim omil bo‘lib xizmat qilmoqda. Bunday sharoitda pedagog shaxsiga qo‘yilayotgan talablar ham sezilarli darajada ortmoqda. Endilikda o‘qituvchi nafaqat fan bilimdoni, balki raqamli platformalardan samarali foydalana oladigan, onlayn baholash va monitoring jarayonlarini boshqara oladigan, o‘quvchi va ota-onalar bilan raqamli muhitda tarbiyaviy hamkorlikni yo‘lga qo‘ya oladigan mutaxassis bo‘lishi lozim. Bu esa bo‘lajak pedagoglarni tayyorlash jarayonida mazkur kompetensiyalarni oldindan shakllantirish zaruratini yuzaga keltirmoqda. Shu nuqtayi nazardan, oliy ta’lim muassasalarida Pedagogika fani doirasida maktablarda amalda qo‘llanilayotgan raqamli ta’lim jarayonlarini o‘rgatuvchi maxsus dars soatlarini kiritish ilmiy va amaliy jihatdan dolzarb masala hisoblanadi. Ayniqsa, raqamli platformalardan foydalanish orqali tarbiyaviy faoliyatni tashkil etish, o‘quvchilarning mas’uliyati, mustaqil ishlashi va o‘z-o‘zini nazorat qilish ko‘nikmalarini rivojlantirish texnologiyalarini bo‘lajak pedagoglarga tushuntirish muhim ahamiyat kasb etadi. Adabiyotlar tahlili. So‘nggi yillarda ta’limni raqamlashtirish va pedagog kadrlarni yangi sharoitga mos tayyorlash masalalari xorijiy va mahalliy olimlarning ilmiy tadqiqotlarida muhim yo‘nalish sifatida qaralmoqda. Xususan, Yevropa va Osiyo mamlakatlarida olib borilgan tadqiqotlarda raqamli ta’lim platformalarining o‘quv jarayonini individuallashtirish, baholashning shaffofligini ta’minlash va tarbiyaviy ta’sir samaradorligini oshirishdagi roli keng yoritilgan. G‘arb olimlari (J. Selwyn, M. Fullan, A. Williamson) raqamli ta’lim muhitini pedagogik jarayonning faqat texnik vositasi emas, balki shaxs rivojiga xizmat qiluvchi ijtimoiy-pedagogik makon sifatida talqin qiladilar. Ularning tadqiqotlarida raqamli monitoring, onlayn baholash va otaonalar bilan elektron hamkorlik o‘quvchilarda mas’uliyat, intizom va o‘z-o‘zini nazorat qilish sifatlarini shakllantirishga xizmat qilishi ta’kidlanadi. Rossiya va MDH mamlakatlari olimlari (E. Polat, I. Robert, N. Talyzina) pedagoglarni tayyorlash jarayonida raqamli kompetensiyalarni shakllantirish masalasiga alohida e’tibor qaratib, oliy ta’lim dasturlariga raqamli pedagogika, elektron baholash va masofaviy ta’lim elementlarini kiritish zarurligini ilmiy jihatdan asoslab berganlar. Ularning fikricha, raqamli muhitda tarbiyaviy faoliyatni tashkil etish pedagogdan yuqori darajadagi metodik va axloqiy mas’uliyatni talab etadi. O‘zbekistonlik olimlar tadqiqotlarida ham so‘nggi yillarda raqamli ta’lim va pedagogik jarayon integratsiyasi masalalari keng yoritilmoqda. Mahalliy ilmiy ishlarda Kundalik.com, elektron jurnal va baholash tizimlarining ta’lim sifati va tarbiyaviy nazoratga ta’siri tahlil qilinib, bu jarayonlar pedagogning tarbiyaviy faoliyatini yangi texnologik asosda tashkil etishni talab qilishi qayd etilgan. Shu bilan birga, mavjud tadqiqotlarda bo‘lajak pedagoglarni aynan maktablarda joriy etilgan raqamli tizimlar bilan ishlashga tayyorlash masalasi yetarli darajada kompleks yoritilmagan. Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, raqamlashtirilgan ta’lim jarayonlari pedagogning tarbiyaviy faoliyatini rivojlantirish texnologiyalari bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, u o‘quvchilarning mas’uliyati, o‘zini boshqarishi, intizomi va ijtimoiy faolligini shakllantirishga xizmat qiladi. Shu bois, oliy ta’lim muassasalarida Pedagogika fani doirasida maktablarda amalda qo‘llanilayotgan raqamli platformalarni o‘rgatishga yo‘naltirilgan dars soatlarini joriy etish ilmiy-nazariy va amaliy ehtiyoj sifatida namoyon bo‘lmoqda. Asosiy qism. Raqamli ta’lim jarayonlari va pedagogik tayyorgarlik. Hozirgi kunda umumta’lim maktablarida ta’lim jarayonining deyarli barcha bosqichlari raqamli platformalar asosida tashkil etilmoqda. Xususan, Kundalik.com platformasi orqali dars jadvali, o‘quvchilarning davomat ko‘rsatkichlari, joriy va yakuniy baholash natijalari, uy vazifalari hamda o‘zlashtirish monitoringi tizimli ravishda yuritilmoqda. Mazkur platforma nafaqat o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi aloqani, balki maktab–ota-ona–ta’lim boshqaruvi o‘rtasidagi hamkorlikni ham yangi bosqichga olib chiqdi. Shuningdek, bugungi kunda attestatsiya jarayonlari, oraliq va yakuniy nazoratlar, iqtidorli o‘quvchilar uchun tanlovlar va fan olimpiadalari ham tobora raqamlashtirilmoqda. Ayrim maktablarda yangi baholash tizimi asosida imtihonlarning onlayn tarzda o‘tkazilishi tajribasi joriy etilmoqda. Bu jarayonlar ta’limning shaffofligi, xolisligi va samaradorligini oshirishga xizmat qilmoqda. Bunday sharoitda o‘qituvchi faqatgina fan mazmunini bilish bilan cheklanib qolmasdan, raqamli savodxonlik, axborot bilan ishlash madaniyati, onlayn muhitda pedagogik etika va shaxsiy mas'uliyat kabi kompetensiyalarga ega bo‘lishi talab etilmoqda. Chunki raqamli platformalarda ishlash jarayonida har bir pedagogning harakati, baholashi va munosabati elektron tarzda qayd etiladi hamda tahlil qilinadi. 1-jadval. Maktablardagi raqamli ta’lim jarayonlari va pedagog kompetensiyalari o‘rtasidagi bog‘liqlik Raqamli jarayonlar Mazmuni Pedagogdan talab etiladigan kompetensiyalar Kundalik.com Davomat, baholash, uy Raqamli savodxonlik, mas'uliyat, axborot bilan ishlash Onlayn attestatsiya Pedagog faoliyatini baholash Hujjatlar bilan ishlash, axborot platformasi vazifasi, monitoring xavfsizligi Onlayn imtihonlar Yakuniy va oraliq nazorat Xolislik, texnik ko‘nikma, stressni boshqarish Raqamli olimpiadalar Iqtidorli o‘quvchilarni Tashkilotchilik, raqamli baholash aniqlash Ota-onalar bilan onlayn Nazorat va hamkorlik Pedagogik etika, muloqot madaniyati muloqot Agar bo‘lajak pedagoglar mazkur raqamli ta’lim jarayonlari bilan yetarlicha tanish bo‘lmagan holda maktabga ishga kirsa, ularning ta’limiy va tarbiyaviy faoliyatida qator qiyinchiliklar yuzaga keladi. Jumladan, elektron baholash tizimidan noto‘g‘ri foydalanish, ota-onalar bilan samarali onlayn muloqotni yo‘lga qo‘ya olmaslik, raqamli nazorat vositalarini tarbiyaviy maqsadda qo‘llay olmaslik kabi holatlar ta’lim sifatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Kundalik.com Raqamli platformalar onlayn imtihonlar Tarbiyaviy faoliyatni rivojlantirish raqamli savodxonlik Raqamli ta’lim muhiti Pedagogik kompetensiyalar mas’uliyat Zamonaviy, mas’uliyatli va raqobatbardosh etik madaniyat pedagog 1-rasm. Bo‘lajak pedagoglarni raqamli tarbiyaviy faoliyatga tayyorlash modeli Shu sababli, oliy ta’lim muassasalarida “Pedagogika” fani doirasida maktablarda amalda qo‘llanilayotgan raqamli ta’lim platformalarini o‘rgatishga qaratilgan maxsus mavzular va amaliy mashg‘ulotlarni joriy etish zarur, deb hisoblaymiz. Bu bo‘lajak pedagoglarda zamonaviy raqamli muhitda ishlashga tayyorlikni, shuningdek, tarbiyaviy faoliyatni raqamli vositalar orqali samarali tashkil etish texnologiyasini shakllantirishga xizmat qiladi. Raqamli platformalarning tarbiyaviy faoliyatga ta’siri. Raqamli ta’lim jarayonlari faqat bilim berish bilan cheklanmaydi, balki tarbiyaviy faoliyatga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Jumladan, otaonalar farzandlarining o‘qishdagi natijalari, xulqi va faolligini onlayn kuzatib borish imkoniga ega bo‘lmoqda. Bu esa o‘qituvchi–o‘quvchi–ota-ona hamkorligini mustahkamlaydi. Yangi baholash tizimiga o‘tgan maktablarda imtihonlarning onlayn tarzda o‘tkazilishi o‘quvchilarda mas’uliyat, halollik va o‘zini nazorat qilish ko‘nikmalarini shakllantiradi. Shu bilan birga, o‘qituvchilarning doimiy ravishda o‘z ustida ishlashi, yangi texnologiyalarni o‘zlashtirishi tarbiyaviy jarayonning sifatini oshiradi. Raqamli ta’lim jarayonlarini o‘rgatish bo‘lajak pedagoglarning tarbiyaviy faoliyatini rivojlantirish texnologiyasining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Chunki tarbiyaviy faoliyat bugun faqat sinfda emas, balki virtual muhitda ham amalga oshirilmoqda. O‘qituvchi o‘quvchini mas’uliyatli, intizomli, axborotdan to‘g‘ri foydalanadigan shaxs sifatida tarbiyalashi uchun o‘zi ham raqamli kompetensiyalarga ega bo‘lishi shart. Pedagogika fanida ushbu masalalarning yoritilishi bo‘lajak o‘qituvchilarda kasbiy moslashuvchanlik, raqamli madaniyat va tarbiyaviy mas’uliyatni shakllantiradi. Bu esa ularning kelgusidagi pedagogik faoliyatida yuqori samaradorlikni ta’minlaydi. Bo‘lajak pedagoglar tarbiyaviy faoliyatini rivojlantirish texnologiyasi bilan bog‘liqlik. Raqamli ta’lim jarayonlarini o‘rgatish bo‘lajak pedagoglarning tarbiyaviy faoliyatini rivojlantirish texnologiyasining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Chunki zamonaviy ta’lim sharoitida tarbiyaviy jarayonlar faqat sinfda emas, balki virtual muhitda ham amalga oshirilmoqda. Masalan, o‘quvchilarning darsga qatnashuvi, topshiriqlarni bajarishi, onlayn baholash, loyiha ishlarini taqdim etish kabi jarayonlar raqamli platformalar orqali kuzatiladi. Shu bois, o‘qituvchi o‘quvchini mas’uliyatli, intizomli, axborotdan to‘g‘ri foydalanadigan shaxs sifatida tarbiyalashi uchun o‘zi ham raqamli kompetensiyalarga ega bo‘lishi shart. Pedagogika fanida raqamli ta’lim platformalarini o‘rgatish orqali bo‘lajak pedagoglarda quyidagi ko‘nikmalar shakllanadi: 1. Kasbiy moslashuvchanlik – turli raqamli platformalarda ishlash, yangi texnologiyalarni o‘zlashtirish qobiliyati. 2. Raqamli madaniyat – axborot xavfsizligi, onlayn etikaga rioya qilish, o‘quvchi ma’lumotlarini himoya qilish. 3. Tarbiyaviy mas’uliyat – o‘quvchi faoliyatini nazorat qilish, onlayn baholashni adolatli o‘tkazish va ota-onalar bilan samarali elektron aloqalarni tashkil etish. 4. Analitik qobiliyat – o‘quvchilarning o‘zlashtirish ko‘rsatkichlarini raqamli tizim orqali tahlil qilish, muammolarni aniqlash va yechim taklif etish. Shu bilan birga, bo‘lajak pedagoglarning raqamli kompetensiyalari ular tarbiyaviy jarayonlarni virtual muhitda samarali tashkil etishiga imkon yaratadi. Masalan, iqtidorli o‘quvchilar uchun onlayn olimpiadalarni tashkil etish, darsdan tashqari onlayn loyihalarni nazorat qilish va baholash, ota-onalarga farzandlarining o‘qish jarayonini real vaqt rejimida ko‘rsatish kabi imkoniyatlar yaratiladi. Xulosa. Xulosa qilib aytganda, oliy ta’lim muassasalarida Pedagogika fani doirasida maktablardagi raqamli ta’lim jarayonlarini o‘rgatishga qaratilgan dars soatlarini kiritish bugungi zamon ta’limining eng dolzarb vazifalaridan biridir. Raqamlashtirilgan platformalar, jumladan Kundalik.com va boshqa onlayn tizimlar yordamida o‘quvchilarning darsga qatnashuvi, topshiriqlarni bajarishi, baholash va attestasiyasi samarali nazorat qilinadi. Shu jarayonlarni bo‘lajak pedagoglar bilan o‘rgatish ularning kelajakdagi pedagogik faoliyatida yuqori samaradorlikni ta’minlaydi. Bundan tashqari, raqamli ta’lim platformalari yordamida bo‘lajak o‘qituvchilar quyidagi jihatlarda rivojlanadilar: Kasbiy kompetensiyalarni oshirish – yangi texnologiyalarni qo‘llash, interaktiv darslar tashkil etish va o‘quv jarayonini boshqarish ko‘nikmalari shakllanadi. Tarbiyaviy mas’uliyatni kuchaytirish – o‘quvchilarni onlayn muhitda ham samarali tarbiyalash, ularning axborotdan to‘g‘ri foydalanishini nazorat qilish, ijtimoiy va axloqiy qadriyatlarni shakllantirish imkoniyati yaratiladi. Pedagogik innovatsiyalarni qo‘llash – o‘quv jarayonini individuallashtirish, motivatsiyani oshirish, iqtidorli o‘quvchilarni aniqlash va rag‘batlantirishning zamonaviy usullarini o‘rganish imkoniyati paydo bo‘ladi. Ota-onalar bilan samarali hamkorlik – raqamli tizimlar orqali ota-onalar farzandlarining ta’lim jarayonini real vaqt rejimida kuzatishi va pedagog bilan aloqa qilishi mumkin. Shu bilan birga, bunday tayyorgarlik bo‘lajak pedagoglarda mas’uliyat, axborot madaniyati va raqamli savodxonlikni rivojlantiradi, bu esa ularni zamonaviy maktabning raqobatbardosh va sifatli pedagog kadriga aylantiradi. Raqamlashtirilgan ta’lim jarayonlarini o‘rgatish, shuningdek, pedagoglarning o‘z ustida ishlashini rag‘batlantiradi, innovatsion yondashuvlarni tatbiq etishga tayyorlaydi va ta’lim jarayonini yanada samarali, shaffof va o‘lchab bo‘ladigan tizimga aylantiradi. Natijada, Pedagogika fani doirasida raqamli ta’lim jarayonlarini o‘rgatish nafaqat bo‘lajak pedagoglarning professional kompetensiyalarini oshiradi, balki ularni pedagogik tarbiyaviy faoliyatning barcha jihatlarida - mas’uliyat, axborot madaniyati, innovatsion yondashuv va samaradorlik nuqtai nazaridan yetuk shaxs sifatida tayyorlaydi. Shu tariqa, bu jarayon oliy ta’lim muassasalari va umumta’lim maktablari o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni mustahkamlaydi, ta’lim sifatini yanada oshirish va milliy ta’lim tizimini raqobatbardosh qilishga xizmat qiladi.