MILLIY ME’MORCHILIK USLUBLARIDA ZAMONAVIYLIK VA RESTAVRATSIYA MUAMMOLARI

Kirish. Milliy me’morchilik, xalqning tarixiy xotirasi va madaniy o‘zligini aks ettiruvchi muhim ijtimoiy-madaniy hodisa hisoblanadi. O‘zbekiston hududida shakllangan me’moriy obidalar – masjidlar, madrasalar, maqbaralar va tarixiy turar joylar milliy estetik qarashlar va an’analarni mujassam etgan. Abdullayevning ta’kidlashicha: “me’moriy obidalar xalq tafakkurining moddiy ifodasi bo‘lib, ularni saqlash milliy o‘zlikni saqlash demakdir”11 11 Abdullayev S. O‘zbek milliy me’morchiligi tarixi. Toshkent: Fan; 2018. 240 b. (52–60-betlar). So‘nggi yillarda urbanizatsiya va zamonaviy qurilishlar tarixiy me’moriy muhitga ta’sir qilmoqda. Karimov shunday yozadi: “restavratsiya jarayonida iqtisodiy manfaatlar ustuvor bo‘lib, tarixiy aniqlik ikkinchi darajaga tushib qolmoqda” Mavzuning dolzarbligi: Tarixiy obidalarni restavratsiya qilish davlat siyosati darajasiga ko‘tarilgan bo‘lsa-da, ilmiy asoslar yetarli darajada hisobga olinmayapti. Rahmonov ta’kidlaydi: “zamonaviy shaharsozlikning tezkor rivojlanishi tarixiy obidalarning asl qiyofasiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda” UNESCO hujjatlarida qayd etiladi: “Har qanday restavratsiya aralashuvi obidaning tarixiy haqiqiyligiga zarar yetkazmasligi lozim Ilmiy Yangiligi: Tadqiqotning ilmiy yangiligi: Milliy me’morchilikda zamonaviylikni joriy etishning ilmiy asoslari yoritildi. Xalqaro va milliy restavratsiya tajribasi qiyosiy tarzda tahlil qilindi. Restavratsiya jarayonini takomillashtirish bo‘yicha yangi ilmiy takliflar ishlab chiqildi. Ilmiy Muammosi: Asosiy muammolar: Asl materiallardan voz kechish holatlari Zamonaviy qurilish texnologiyalari milliy me’morchilikka mos kelmasligi Malakali restavrator mutaxassislar yetishmasligi. ICOMOS hisobotida qayd etiladi: “Restavratsiya sifati mutaxassisning tarixiy bilim darajasiga bevosita bog‘liq” Tadqiqot Usullari: Tarixiy-tahliliy, solishtirma va tizimli yondashuv Normativ hujjatlar va amaliy restavratsiya loyihalari tahlili Xalqaro tajriba bilan qiyosiy solishtirish Natijalar: Zamonaviy texnologiyalarni ilmiy asosda qo‘llash orqali tarixiy obidalarni mustahkamlash mumkin. Karimov: “Zamonaviy kommunikatsiyalar yashirin tarzda joylashtirilganda obidaning estetik qiyofasi saqlanib qoladi” Qiyosiy Tahlil :Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, O‘zbekiston restavratsiya amaliyoti xalqaro standartlar bilan solishtirganda bir qator farqlarga ega. Jadval 1. Milliy me’morchilikni restavratsiya qilish bo‘yicha qiyosiy tahlil Mamlakat Restavratsiya tamoyillari Texnologiyalar Muammolar Manba Asl materiallardan voz kechish, Karimov T. Madaniy Milliy me’morchilikni Zamonaviy malakali mutaxassislar yetishmasligi, meros obidalarini restavratsiya qilish muammolari. Toshkent: qurilish texnologiyalari O‘zbekiston saqlash, tarixiy materiallarni tatbiqi zamonaviy texnologiyalarni noto‘g‘ri qo‘llash Arxitektura; 2020. 180 qo‘llash b. (74–95-betlar). An’anaviy va Rossi G. Restoration Practices in Florence. Florence: Edizioni del Minimal aralashuv, tarixiy Yuqori xarajat, zamonaviy texnologiyalar muvozanatlash Italiya (Florensiya) restavratsiya jarayonining murakkabligi materiallar ustuvorligi Palazzo; 2018. 150 p. gan (112–120 p.). Milliy me’morchilikni Tarixiy muhit va zamonaviy turizm Yildiz M. Historical Zamonaviy Turkiya (Istanbul) Preservation in Istanbul. Istanbul: Teknik Publishing; 2019. 130 p. (88–94 p.). saqlash, turizm qurilish texnologiyalari uyg‘unligini saqlash qiyin talablariga moslash Tahlil: Italiya minimal aralashuvni ustuvor qiladi, tarixiy obidaning haqiqiyligi maksimal saqlanadi Turkiya milliy me’morchilikni saqlash bilan birga, turizm infratuzilmasiga moslashadi O‘zbekiston esa zamonaviy texnologiyalarni tez joriy qilayotgan bo‘lsa-da, tarixiy materiallardan voz kechish va malakali mutaxassislar yetishmasligi muammosi mavjud Muhokama : Qiyosiy tahlil shuni ko‘rsatdiki, milliy me’morchilikni saqlagan holda zamonaviy texnologiyalarni joriy qilish mumkin, lekin ilmiy nazorat va malakali mutaxassislar yetishmasligi muammoni kuchaytiradi. Mazkur muammoning yechimi “UNESCO” ekspertlarining fikriga ko‘ra “Minimal aralashuv restavratsiyaning eng xavfsiz va samarali usulidir” Yechim Va Takliflar: Restavratsiya ishlarini ilmiy loyiha asosida amalga oshirish. Milliy me’morchilik bo‘yicha mutaxassislar tayyorlash. Xalqaro standartlarni milliy sharoitga moslashtirish. Minimal aralashuv va tarixiy materiallardan foydalanish tamoyilini joriy etish. Xulosa: Qiyosiy tahlil shuni ko‘rsatdiki, milliy me’morchilikni saqlash va restavratsiya jarayonida zamonaviylikni ilmiy asosda joriy etish muhimdir. Tadqiqot natijalari amaliy va ilmiy ahamiyatga ega, xalqaro tajribaga mos restavratsiya tamoyillarini O‘zbekistonda keng tatbiq etish imkonini beradi. Glossariy: Milliy me’morchilik, Restavratsiya, Zamonaviylik, Madaniy meros, Konservatsiya, Qiyosiy tahlil