MAKTAB MUHITINING O‘QUVCHILAR EMOTSIONAL HOLATIGA PSIXOLOGIK TA’SIRI

Kirish. Zamonaviy ta’lim jarayonida o‘quvchilarning akademik yutuqlari bilan bir qatorda ularning emotsional holatini barqarorlashtirish ham dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Tadqiqotchilarning ta’kidlashicha, maktab muhiti o‘quvchining shaxs sifatida shakllanishida muhim ijtimoiy-psixologik omil bo‘lib xizmat qiladi (Erikson, 1968). Maktab faqat bilim beruvchi muassasa emas, balki bolaning emotsional tajribasi, ijtimoiy munosabatlari va o‘zini anglash jarayoni shakllanadigan asosiy makondir. Ijobiy psixologik muhit o‘quvchining o‘ziga bo‘lgan ishonchini mustahkamlab, ijtimoiy moslashuvini osonlashtiradi. Salbiy maktab muhiti esa xavotirlanish, stress va ta’limga nisbatan salbiy munosabatning shakllanishiga olib kelishi mumkin (Maslow, 1954). Adabiyotlar tahlili va metodologiyasi. Mavzu bo‘yicha dunyo va mamlakatimiz psixologlari turli nazariyalarni ilgari surganlar: Erik Erikson o‘smirlik davridagi “identifikatsiya va inqiroz” nazariyasida maktabdagi ijtimoiy muhitning o‘rni beqiyos ekanini ko‘rsatgan. Abraham Maslow ehtiyojlar iyerarxiyasida “xavfsizlik” va “tegishlilik” ehtiyojlari qondirilmagan muhitda bola intellektual salohiyatini namoyon eta olmasligini isbotlagan. B.F. Skinner nazariyasiga ko‘ra, maktabdagi ijobiy rag‘batlantirish muhiti o‘quvchining xulq-atvori va hissiy holatining ijobiy tomonga o‘zgarishiga olib keladi. Metodlar: Tadqiqotda quyidagi metodlardan foydalanildi. Korrelyatsion tahlil: Maktab iqlimi va o‘quvchilarning akademik ko‘rsatkichlari o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganish. Psixodiagnostik so‘rovnomalar: Ch. Spilbergerning “Xavotirlanish darajasini aniqlash” testi va S. Lyusherning ranglar testi (emotsional holatni baholash uchun). Kuzatuv: O‘qituvchi-o‘quvchi munosabatlarining subyekt-obyekt va subyekt-subyekt xarakterini tahlil qilish. Natijalar va tahlil: Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, maktab muhiti o‘quvchining emotsional barqarorligiga ta’sir etuvchi uchta asosiy klasterga bo‘linadi. Har bir klaster o‘quvchining ham ruhiy holatiga, ham akademik o‘zlashtirishiga turli darajada ta’sir ko‘rsatadi. O‘qituvchining muloqot uslubi o‘quvchi miyasidagi kognitiv jarayonlarni yo yoqadi, yoki bloklaydi. Tadqiqotda aniqlangan ko‘rsatkichlar quyidagi jadvalda aks etgan: 1-jadval. O‘qituvchi muloqot uslubining o‘quvchi ko‘rsatkichlariga ta’siri. Diqqat konsentratsiyasi Demokratik (Empatiya) Muloqot uslubi Emotsional natija Akademik o‘zlashtirish Yuqori o‘ziga ishonch, xotirjamlik 15-20% o‘sish 85-90% Avtoritar (Bosim) Xavotir, qo‘rquv, 10-15% pasayish 40-50% stress Liberal (Befarqlik) Motivatsiya yetishmovchiligi Barqaror past 60% Jadvalda keltirilgan qiyosiy ko‘rsatkichlar shuni isbotlaydiki, o‘quvchining akademik muvaffaqiyati uning hissiy xavfsizligi bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri korrelyatsiyaga (uzviy bog‘liqlikka) ega. Tahlil natijasida quyidagi fundamental xulosalarga kelish mumkin: 1. Demokratik uslub - intellektual o‘sish drayveri: O‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi empatiyaga asoslangan munosabatlar diqqat konsentratsiyasini eng yuqori darajaga (85-90%) olib chiqadi. Bu holatda o‘quvchi miyasi “himoya rejimida” emas, balki “qabul qilish rejimida” ishlaydi, natijada o‘zlashtirishda 20%gacha o‘sish kuzatiladi. 2. Avtoritar uslubning kognitiv zarari: Bosim va qo‘rquv ostidagi muhitda o‘quvchining diqqati ikki barobar pasayib ketadi (40-50%). Buning sababi, surunkali stress holatida organizmda ajraladigan kortizol gormoni miyaning operativ xotira va mantiqiy fikrlash markazlarini falajlaydi. Bu uslub nafaqat o‘zlashtirishni pasaytiradi, balki shaxsda uzoq muddatli psixologik komplekslarni shakllantiradi. 3. Liberal (befarq) uslub va motivatsiya inqirozi: Befarqlik muhitida o‘quvchi o‘zini “keraksiz” his qiladi. Garchi xavotir darajasi avtoritar muhitdagidek yuqori bo‘lmasa-da, ijtimoiy rag‘batning yo‘qligi sababli akademik natijalar barqaror pastligicha qoladi. Umumiy xulosa: Maktab muhitini optimallashtirish uchun faqatgina moddiy-texnik bazani yaxshilash yetarli emas. Eng muhim faktor - o‘qituvchining psixologik kompetentligidir. Demokratik muloqot uslubiga o‘tish orqali ta’lim sifatini hech qanday qo‘shimcha texnik xarajatlarsiz sezilarli darajada oshirish imkoniyati mavjud Ko‘rsatkich Demokratik muhit Avtoritar muhit Farq va ta’sir Xavotirlanish darajasi Past (normal) 40% yuqori Doimiy “jang yoki qoch” holati Ma’lumotni o‘zlashtirish qiyinlashadi Psixologik holat Hissiy barqarorlik Surunkali stress Motivatsiya so‘nishi Kognitiv samaradorlik Yuqori (90-100%) 25-30% ga past Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, «avtoritar» muhitda tahsil olayotgan o‘quvchilarda xavotirlanish darajasi «demokratik» muhitga nisbatan 40% yuqori. Surunkali stress holatidagi o‘quvchilarning xotira va diqqat koeffitsienti 25-30% ga pasayishi kuzatildi. Muhokama. Tadqiqotimiz natijalari shuni ko‘rsatadiki, o‘quvchining maktabdagi emotsional holati uning kognitiv samaradorligi bilan uzviy bog‘liq. Neyropsixologik nuqtai nazardan, o‘quvchi stress yoki qo‘rquv ostida bo‘lganda, miyaning limbik tizimi (hissiyotlar markazi) faollashadi va prefrontal korteks (mantiqiy fikrlash va qaror qabul qilish markazi) faoliyatini bloklaydi. Empatiya va natija: O‘qituvchi o‘quvchini tushunishga harakat qilganda, bolada o‘zaro ishonch gormoni - oksitotsin ajraladi, bu esa o‘rganish jarayonini zavqli qiladi. Bullingning kognitiv zarari: Doimiy tazyiq ostidagi o‘quvchining diqqati darsga emas, balki “omon qolish” va “himoyalanish”ga qaratiladi, natijada o‘zlashtirish ko‘rsatkichi 30% dan ortiqroqqa pasayadi. Xulosa va amaliy tavsiyalar: Maktab muhitini o‘quvchilar uchun emotsional jihatdan qulay va samarali maskanga aylantirish uchun quyidagi ilmiy asoslangan tavsiyalar ilgari suriladi: Pedagogik jamoa uchun: Emotsional intellekt (EQ) treninglari: O‘qituvchilar uchun nizoli vaziyatlarda o‘zini boshqarish va o‘quvchilar bilan empatik muloqot qilish metodikasini o‘rgatuvchi doimiy kurslarni tashkil etish. Pozitiv rag‘bat tizimi: Faqat baholarga emas, balki o‘quvchining harakatlari va kichik yutuqlariga yo‘naltirilgan “ruhiy quvvatlash” usullaridan foydalanish. Maktab ma’muriyati uchun: Anti-bulling dasturi: Maktabda har qanday tazyiqqa nisbatan “murosasizlik” (zero tolerance) siyosatini joriy etish va anonim ishonch telefonlarini yo‘lga qo‘yish. Psixologik qulaylik hududlari: Maktab koridorlari va sinflarida o‘quvchilar tanaffus vaqtida emotsional bosimni tushirishi mumkin bo‘lgan “yashil burchaklar” yoki “dam olish zonalari”ni yaratish. Ota-onalar bilan hamkorlik: Uchburchak modelini mustahkamlash: “Ota-ona - O‘quvchi - Maktab” zanjirida axborot almashinuvini yaxshilash. Bolaning emotsional holati haqida ota-onalarni muntazam xabardor qilib borish.