KICHIK YOSHDAGI O‘QUVCHILARNING BADIIY ASARNI TAHLIL ETISHDAGI PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI

“ACADEMIC SPECTRIUM” ilmiy-metodik jurnal www.fanistiqbollari.uz 30 2-Son 2026-yil To‘rayeva Dilovar Naimovna Osiyo xalqaro universiteti magistranti 1- bosqich talabasi KICHIK YOSHDAGI O‘QUVCHILARNING BADIIY ASARNI TAHLIL ETISHDAGI PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI Annotatsiya. Mazkur maqolada kichik yoshdagi o‘quvchilarning badiiy asarni tahlil etishdagi psixologik xususiyatlari ilmiy-nazariy jihatdan yoritilgan. Tadqiqot jarayonida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining badiiy matnni idrok etish, emotsional qabul qilish, obrazli fikrlash hamda nutq rivoji bilan bog‘liq jihatlar tahlil qilingan. Shuningdek, badiiy asarni tahlil qilishda qo‘llaniladigan metodlarning o‘quvchilar psixologiyasiga mosligi asoslab berilgan. Maqolada o‘zbek va xorijiy olimlar qarashlari umumlashtirilib, ushbu yo‘nalishda yetarlicha o‘rganilmagan jihatlar ko‘rsatib o‘tilgan. Kalit so‘zlar: badiiy asar, psixologik xususiyatlar, kichik yoshdagi o‘quvchi, badiiy tahlil, obrazli tafakkur, nutq rivoji. Abstract. This article examines the psychological characteristics of literary text analysis by primary school students. The study analyzes issues related to the perception of literary works, emotional response, imaginative thinking, and speech development in young learners. The relevance of methodological approaches to literary analysis based on students’ psychological characteristics is substantiated. The views of national and international scholars are summarized, and insufficiently studied aspects of this field are identified. Key words: literary work, psychological characteristics, primary school students, literary analysis, imaginative thinking, speech development. Аннотация. В статье рассматриваются психологические особенности анализа художественного произведения учащимися младшего школьного возраста. В ходе исследования проанализированы вопросы восприятия художественного текста, эмоционального отклика, образного мышления и развития речи младших школьников. Обоснована значимость методических подходов к анализу художественных произведений с учетом психологических особенностей учащихся. В работе обобщены взгляды отечественных и зарубежных ученых, а также обозначены недостаточно изученные аспекты данной проблемы. Ключевые слова: художественное, произведение, психологические особенности, младшие школьники, художественный анализ, образное мышление, развитие речи. Kirish. Bugungi kunda ta’lim tizimida kichik yoshdagi o‘quvchilarning badiiy asarni anglash, his etish va tahlil qilish jarayoniga alohida e’tibor qaratilmoqda. Chunki boshlang‘ich sinf o‘quvchisida badiiy matn bilan ishlash faqatgina o‘qish malakasini shakllantirish emas, balki uning tafakkuri, emotsional dunyosi, tasavvuri va nutqini rivojlantirishning muhim omili hisoblanadi. Ayniqsa, badiiy asarni tahlil etish jarayoni o‘quvchining yosh va psixologik xususiyatlari bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, mazkur jihatni e’tibordan chetda qoldirish ta’lim samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Psixolog olim L. S. Vigotskiy ta’kidlaganidek, bolalarda tafakkur va nutqning rivojlanishi ijtimoiy tajriba hamda madaniy matnlar orqali amalga oshadi, badiiy asar esa ana shu jarayonning muhim vositasi sanaladi (Выготский, 1982). Kichik yoshdagi o‘quvchilar badiiy asarni ko‘proq obrazlar orqali idrok etadilar, ularning tahliliy fikrlashi esa hali to‘liq shakllanmagan bo‘lib, ko‘pincha emotsional qabul qilish ustunlik qiladi. Shu sababli badiiy matnni tahlil qilishda bolalarning psixologik tayyorgarligi, tasavvur doirasi va emotsional holatini hisobga olish muhim ahamiyat kasb etadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida badiiy obrazni qabul qilish jarayoni ijodiy tasavvur bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, bu holat bolalarning voqelikni badiiy talqin etishiga xizmat qiladi (Выготский, 1991). J.Piaje esa kichik yoshdagi bolalarda mantiqiy tafakkurdan ko‘ra obrazli va konkret fikrlash ustunligini qayd etib, bu jihat badiiy asar tahlilida sodda, tushunarli va hayotiy yondashuvni talab etishini ta’kidlaydi (Пиаже, 1994). “ACADEMIC SPECTRIUM” ilmiy-metodik jurnal www.fanistiqbollari.uz 31 2-Son 2026-yil Boshlang‘ich ta’lim metodikasida ham badiiy asarni tahlil qilish jarayoni o‘quvchilarning yosh xususiyatlariga mos tarzda tashkil etilishi zarurligi alohida ko‘rsatib o‘tiladi. Xususan, F. R. Qodirova badiiy matn ustida ishlashda savol-javob, suhbat, obrazli tasvir va qahramonlar xatti-harakatini muhokama qilish kabi metodlar kichik yoshdagi o‘quvchilar uchun samarali ekanini ta’kidlaydi (Qodirova, 2018). Bu jarayonda o‘quvchilarning nutqi, fikrlash qobiliyati va estetik didi bosqichmabosqich rivojlanadi. Shu bilan birga, D. B. Elkonin kichik maktab yoshidagi bolalarning o‘qish faoliyati psixologik jihatdan yetakchi faoliyat ekanini qayd etib, badiiy asarni tahlil qilish orqali bolalarda mustaqil fikrlash va baholash ko‘nikmalarini shakllantirish mumkinligini asoslaydi (Эльконин, 1989). Demak, badiiy asar tahlili nafaqat adabiy bilimlarni, balki o‘quvchining shaxsiy va psixologik rivojini ta’minlovchi muhim vosita hisoblanadi. Yuqoridagilardan kelib chiqib, mazkur maqolada kichik yoshdagi o‘quvchilarning badiiy asarni tahlil etishdagi psixologik xususiyatlarini aniqlash, ularni hisobga olgan holda samarali metodik yondashuvlarni asoslash dolzarb ilmiy-pedagogik muammo sifatida tadqiq etiladi. Asosiy qism. 1.Kichik yoshdagi o‘quvchilarning badiiy asarni idrok etishdagi psixologik xususiyatlari. Kichik yoshdagi o‘quvchilarning psixologik rivojlanishida idrok, diqqat, xotira va tasavvur yetakchi o‘rin tutadi. Bu yosh davrida bolalar atrof-muhitni, shu jumladan badiiy matnni ham ko‘proq obrazli va emotsional tarzda qabul qiladilar. J. Piajening fikricha, kichik yoshdagi bolalarda abstrakt tafakkur hali yetarlicha shakllanmagan bo‘lib, ular voqealarni konkret holatlar va obrazlar orqali anglaydi (Пиаже, 1994). Shu sababli badiiy asarni tahlil qilish jarayonida bolalar syujet, qahramonlar va ularning xatti-harakatlariga alohida e’tibor qaratadi. Badiiy matnni idrok etish jarayonida o‘quvchilarning emotsional sezgirligi muhim ahamiyat kasb etadi. Qahramonlarning quvonchi, qayg‘usi yoki xatti-harakatlariga nisbatan munosabat bildirish orqali o‘quvchilar asarning mazmunini chuqurroq anglay boshlaydi. Bu holat badiiy asar tahlilining psixologik asoslarini tashkil etadi va bolalarning estetik didini shakllantirishga xizmat qiladi. 2.Badiiy asarni tahlil qilishda o‘quvchilarning tafakkur va nutq rivojlanishi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida nutq va tafakkur rivoji badiiy asar bilan ishlash jarayonida yanada faollashadi. D. B. Elkonin bolalarning o‘qish faoliyatini psixologik jihatdan yetakchi faoliyat deb baholab, aynan badiiy matnlar orqali o‘quvchilarda mustaqil fikrlash, solishtirish va baholash ko‘nikmalari shakllanishini ta’kidlaydi (Эльконин, 1989). Badiiy asarni tahlil qilish jarayonida o‘quvchilar matn mazmunini qayta hikoyalash, qahramonlar xatti-harakatiga baho berish, o‘z munosabatini bildirish orqali nutqiy faoliyatga jalb etiladi. Bu esa ularning og‘zaki nutqi, so‘z boyligi va mantiqiy fikrlashini rivojlantiradi. Rosenblattning qarashlariga ko‘ra, badiiy asarni tahlil qilishda o‘quvchi va matn o‘rtasidagi faol munosabat muhim bo‘lib, o‘quvchining shaxsiy tajribasi va hissiy munosabati asarni tushunish jarayoniga bevosita ta’sir ko‘rsatadi (Rosenblatt, 1995). Ushbu yondashuv kichik yoshdagi o‘quvchilar uchun ayniqsa muhim, chunki ular matnni o‘z hayotiy tajribasi bilan bog‘lab tahlil qiladi. 3.O‘zbek olimlari tadqiqotlarida badiiy asar tahlilining metodik va psixologik jihatlari. O‘zbek pedagog olimlari ham boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining badiiy asarni tahlil qilish jarayoniga alohida e’tibor qaratgan. F. R. Qodirova boshlang‘ich sinflarda o‘qish darslarini tashkil etishda badiiy matn ustida ishlash o‘quvchilarning yosh va psixologik xususiyatlariga mos bo‘lishi zarurligini ta’kidlaydi (Qodirova, 2018). Uning fikricha, badiiy asarni tahlil qilishda savol-javob, suhbat, qahramonlar faoliyatini muhokama qilish kabi usullar o‘quvchilarning faolligini oshiradi. T.G‘.G‘afforova esa badiiy asarni tahlil qilish jarayonida nutqni rivojlantirish masalasiga alohida e’tibor qaratib, o‘quvchilarning matnni tushunishi va izchil fikr bildira olishi psixologik jihatdan muhim ekanini ko‘rsatadi (G‘afforova, 2020). Bu jarayonda o‘quvchilarning diqqatini saqlash, tasavvurini faollashtirish va emotsional qiziqishini oshirish muhim metodik vazifa hisoblanadi. 4.O‘rganilmagan jihatlar va tadqiqot zarurati. Mavjud ilmiy tadqiqotlarga qaramay, kichik yoshdagi o‘quvchilarning badiiy asarni tahlil qilishdagi individual psixologik farqlari yetarlicha o‘rganilmagan. Xususan, o‘quvchilarning tasavvur darajasi, emotsional sezgirligi, diqqat barqarorligi va bu omillarning tahlil samaradorligiga ta’siri chuqur tadqiq etilishini talab qiladi. Shuningdek, “ACADEMIC SPECTRIUM” ilmiy-metodik jurnal www.fanistiqbollari.uz 32 2-Son 2026-yil zamonaviy ta’lim sharoitida badiiy asarni tahlil qilishda innovatsion metodlar va ularning o‘quvchilar psixologiyasiga mosligi masalasi ham dolzarb bo‘lib qolmoqda. Shu sababli, mazkur yo‘nalishda olib boriladigan tadqiqotlar boshlang‘ich ta’lim sifatini oshirishga xizmat qiladi. Xulosa. Mazkur maqolada kichik yoshdagi o‘quvchilarning badiiy asarni tahlil etishdagi psixologik xususiyatlari ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilindi. Tadqiqot jarayonida aniqlanishicha, boshlang‘ich sinf o‘quvchilari badiiy matnni asosan obrazli, emotsional va konkret fikrlash asosida idrok etadi. Bu holat ularning yosh xususiyatlari bilan bog‘liq bo‘lib, badiiy asarni tahlil qilish jarayonida qahramonlar, syujet va voqealarga bo‘lgan munosabat ustunlik qiladi. Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, badiiy asar ustida ishlash o‘quvchilarning nutqi, tafakkuri va estetik didini rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega. Ayniqsa, savol-javob, suhbat, qahramonlar xatti-harakatini muhokama qilish kabi metodlar o‘quvchilarning faolligini oshirib, mustaqil fikrlash va baholash ko‘nikmalarini shakllantiradi. O‘zbek olimlari tomonidan ilgari surilgan metodik yondashuvlar boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining psixologik imkoniyatlariga mosligi bilan ajralib turadi. Shu bilan birga, mavjud tadqiqotlarda kichik yoshdagi o‘quvchilarning badiiy asarni tahlil qilishdagi individual psixologik farqlari, xususan, tasavvur darajasi, diqqat barqarorligi va emotsional sezgirlik kabi jihatlar yetarlicha yoritilmaganligi aniqlandi. Bu esa kelgusida mazkur yo‘nalishda chuqurroq ilmiy izlanishlar olib borish zarurligini ko‘rsatadi. Umuman olganda, badiiy asarni tahlil qilish jarayonini kichik yoshdagi o‘quvchilarning psixologik xususiyatlarini hisobga olgan holda tashkil etish ta’lim samaradorligini oshiradi hamda o‘quvchilarning shaxsiy, ijodiy va intellektual rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati. 1. Qodirova F. R. Boshlang‘ich sinflarda o‘qish darslari metodikasi. - Toshkent: O‘qituvchi, 2018. 2. G‘afforova T. G‘. Boshlang‘ich sinflarda nutqni rivojlantirish metodikasi. - Toshkent, 2020. 3. Yo‘ldoshev J. G‘. Boshlang‘ich ta’lim metodikasi. - Toshkent: Fan, 2019. 4. Saidova M. O‘qish savodxonligi va matn tahlili. - Toshkent, 2021. 5. Выготский Л. С. Мышление и речь. - Москва: Педагогика, 1982. 6. Выготский Л. С. Воображение и творчество в детском возрасте. - Москва, 1991. 7. Пиаже Ж. Речь и мышление ребенка. - Москва: Педагогика, 1994. 8. Эльконин Д. Б. Психология обучения младшего школьника. - Москва, 1989. 9. Rosenblatt L. Literature as Exploration. - New York: Modern Language Association, 1995. 10. Boshlang‘ich ta’lim ilmiy-metodik jurnali. - Toshkent. 11. Xalq ta’limi ilmiy-metodik jurnali. - Toshkent. 12. O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi rasmiy sayti: www.edu.uz 13. Ziyonet axborot-ta’lim portali: www.ziyonet.uz