O‘ZBEKISTONDA BOZOR IQTISODIYOTIGA O`TISH BOSQICHIDA XOTIN- QIZLAR LIDERLIK FAOLIYATINI RIVOJLANTIRISHNING HUQUQIY ASOSLARINING MUSTAHKAMLANISHI

Kirish. Bozor iqtisodiyotiga o‘tish davri O‘zbekiston taraqqiyotida yangi ijtimoiy-siyosiy bosqichni boshlab berdi. Bu davrda mamlakatda iqtisodiy tizimning isloh qilinishi bilan bir qatorda, jamiyatning ijtimoiy tarkibi, ayollar o‘rni va ularning faoliyatini ham tubdan o‘zgartirib yubordi. Ayniqsa, xotin-qizlarning iqtisodiy va siyosiy hayotdagi ishtirokini kengaytirish, ularning liderlik salohiyatini ro‘yobga chiqarish masalasi davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylanmoqda. Mazkur mavzuning dolzarbligi, birinchidan, mamlakatning inson kapitalini rivojlantirish strategiyasi bilan bog‘liq. Chunki jamiyat taraqqiyoti ayollar salohiyatini to‘liq safarbar etmasdan amalga oshmaydi. Ikkinchidan, bozor iqtisodiyotiga o‘tish jarayonida ayollarni iqtisodiy jihatdan mustaqil qilish, ularning mehnat huquqlarini kafolatlash va ijtimoiy himoyasini ta’minlash gender tenglik siyosatining asosiy maqsadlaridan biridir. Adabiyotlar tahlili va metodologiyasi. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi xotin-qizlarning teng huquqli ishtirokini ta’minlashning eng muhim huquqiy asosi bo‘lib xizmat qiladi. Asosiy qonunning 46-moddasida “Ayollar va erkaklar teng huquqlidir” deb belgilangan. Ushbu norma barcha sohalarda - siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy hayotda gender tenglikni kafolatlaydi. Shu konstitutsiyaviy me’yorga asoslanib, bozor iqtisodiyotiga o‘tish davrida ayollar uchun iqtisodiy imkoniyatlar kengaytirildi, mehnat bozorida teng raqobat muhitini yaratish, ijtimoiy himoya tizimini kuchaytirish choralari ko‘rildi. Ayniqsa, mustaqillikdan keyingi dastlabki yillarda qabul qilingan “Mehnat to‘g‘risida”gi Qonun (1995) hamda “Xotin-qizlarni qo‘llab-quvvatlash davlat qo‘mitasi to‘g‘risida”gi Nizom (1996) ayollar huquqlarini amalda ta’minlashda huquqiy asos bo‘ldi. O‘zbekiston Respublikasining 2019-yil 2-sentabrdagi “Gender tenglik to‘g‘risida”gi Qonuni, shuningdek, 2019-yil 2-sentabrdagi “Xotin-qizlarni qo‘llab-quvvatlash va oila institutini mustahkamlash to‘g‘risida”gi Qonuni bu sohada huquqiy asosni mustahkamlashda muhim hujjatlar hisoblanadi. Shu bilan birga, Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevning 2020-yil 7-martdagi “Xotinqizlarni qo‘llab-quvvatlash, ularning ijtimoiy faolligini oshirish va oilalarni mustahkamlashga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi farmoni ayollar liderligini rivojlantirishga yangi bosqichda turtki berdi. Natijalar va muhokama. O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, mamlakatda bozor iqtisodiyotiga o‘tish jarayoni bilan bir qatorda, xotin-qizlarning ijtimoiy-siyosiy faolligini oshirish, ularning rahbarlik va liderlik salohiyatini yuzaga chiqarish masalalari davlat siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Ayniqsa, 1991–2025-yillar oralig‘ida olib borilgan islohotlar xotinqizlarning jamiyatdagi o‘rni va nufuzini mustahkamlash, ularni boshqaruv tizimida faol ishtirok etishlari uchun keng imkoniyatlar yaratdi. Bozor iqtisodiyotiga o‘tish davrida ijtimoiy-siyosiy tizim tubdan o‘zgardi. Shu bilan birga, xotin-qizlarning mehnat bozoridagi mavqeyi, ularning iqtisodiy mustaqilligi, tadbirkorlik faoliyati, rahbarlik lavozimlariga ilgari surilish imkoniyatlari kengaydi. 1991-yilda “Xotin-qizlarni qo‘llab-quvvatlash davlat siyosati to‘g‘risida”gi dastlabki hujjatlar ishlab chiqila boshlagan bo‘lsa, 1995-yil 2-martda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Xotinqizlarni ijtimoiy himoya qilishni kuchaytirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi farmoni bu yo‘nalishdagi dastlabki muhim qadam bo‘ldi. Bozor iqtisodiyotiga o‘tishning dastlabki bosqichlarida, ayollarni iqtisodiy hayotga faol jalb etish bilan birga, ularning huquqiy himoyasini ta’minlashga ham alohida e’tibor qaratildi. 1999-yilda “Oila kodeksi”ning qabul qilinishi, 2004yilda esa “O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi huzuridagi Xotin-qizlar qo‘mitasi”ning faoliyatini kuchaytirish to‘g‘risidagi qarorlar ayollar huquqlarini mustahkamlashga xizmat qildi. Aynan shu yillarda “Ayol – oila – jamiyat” tamoyili asosida qator ijtimoiy dasturlar amalga oshirildi. 2017-yil 2-fevralda Prezident Shavkat Mirziyoyev tomonidan qabul qilingan “Xotin-qizlarni qo‘llabquvvatlash va oila institutini mustahkamlash tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmon (PF–4938) tarixiy ahamiyatga ega bo‘ldi. Mazkur hujjatga asosan, Xotinqizlar qo‘mitasi negizida “Oila va xotin-qizlar qo‘mitasi” tashkil etilib, barcha hududlarda xotinqizlar bilan ishlashning yangi tizimi joriy etildi. Bu hujjat ayollar liderlik faoliyatini rivojlantirish uchun yangi davrni boshlab berdi. Shuningdek, 2019-yil 2-sentabrda “Gender tenglikni ta’minlash to‘g‘risida”gi Qonun qabul qilinib, u O‘zbekiston tarixida birinchi marta ayollar va erkaklarning teng huquqliligini huquqiy jihatdan mustahkamladi. Bu qonun xotin-qizlarning siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy hayotda, xususan, rahbarlik lavozimlarida faol ishtirok etishlari uchun mustahkam zamin yaratdi. Shuningdek, “Ayollar daftari” tizimi orqali ularning iqtisodiy mustaqilligini ta’minlash, tadbirkorlik faoliyatiga yo‘naltirish, yetakchilik qobiliyatlarini rivojlantirish borasida keng imkoniyatlar yaratildi. Bugungi kunda minglab ayollar rahbarlik, biznes, ta’lim va madaniyat sohalarida o‘zini namoyon etmoqda. Ularning soni senatorlar, deputatlar, vazirlik va idoralarda rahbarlar orasida tobora ortib bormoqda. Misol uchun, 2023-yil holatiga ko‘ra, O‘zbekiston Oliy Majlisining Qonunchilik palatasida ayollar ulushi 32 foizni tashkil etgan bo‘lib, bu Markaziy Osiyoda eng yuqori ko‘rsatkichlardan biridir. Masalan, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisida faoliyat yuritayotgan ayol deputatlar sonining oshishi siyosiy liderlikning rivojlanayotganidan dalolat beradi. Ular orasida iqtisodiyot, ta’lim, ijtimoiy siyosat, ekologiya va sog‘liqni saqlash yo‘nalishlarida tashabbuskorlik ko‘rsatgan ayollar soni sezilarli darajada ortdi. Shu jihatdan, Tanzila Narbayeva – O‘zbekiston Respublikasi Senati Raisi sifatida mamlakat tarixida birinchi marta eng yuqori parlament lavozimida faoliyat yuritayotgan ayol rahbar bo‘ldi. Bu fakt ayollar liderligi borasidagi tarixiy burilish nuqtasi bo‘lib, gender siyosatining amaliy ifodasidir. 2020-yildan boshlab ayollar uchun “Lider ayollar” dasturi, “Tadbirkor ayol” loyihasi, “Ayollar daftari” tizimi joriy qilinishi ularning amaliy faoliyatini yanada kuchaytirdi. Masalan, 2023-yilda respublika bo‘yicha 800 mingdan ortiq xotin-qizlar “Ayollar daftari” orqali qo‘llab-quvvatlangan, 120 mingdan ortig‘i yangi ish joylari bilan ta’minlangan. Bunday natijalar ayollarning iqtisodiy faoliyatdagi o‘rni tobora mustahkamlanayotganini ko‘rsatadi. Bugungi kunda respublikada 2000 dan ortiq ayol rahbarlik lavozimlarida ishlamoqda, 100 mingdan ortiq ayol kichik biznes va tadbirkorlik bilan shug‘ullanmoqda. Ularning orasida xalq deputatlari, vazirlik xodimlari, viloyat va tuman kengashlari raislari, oliy o‘quv yurtlari rektorlari ham bor. Masalan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Davlat xizmatini rivojlantirish agentligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2025-yil holatiga ko‘ra, davlat boshqaruvi tizimida rahbar ayollar ulushi 28 foizni tashkil etadi. Xotin-qizlarning liderlik sifatlarini rivojlantirishda ta’lim tizimi ham muhim rol o‘ynamoqda. Ayniqsa, oliy ta’lim muassasalarida “Liderlik va menejment asoslari” kabi fanlarning joriy etilishi yosh ayollarda tashabbuskorlik, strategik fikrlash, muammoni hal etish va jamoa boshqaruvini o‘rganish ko‘nikmalarini shakllantirmoqda. Bundan tashqari, “Oila va jamiyat” markazlari, “Ayol va siyosat” klublari, “Qizlar yetakchilik maktabi” loyihalari orqali ayollarni ijtimoiy hayotga faol jalb etish amaliyoti kengaymoqda. Mamlakatda ayollar rahbarligidagi tadbirkorlik subyektlari soni yil sayin ortib bormoqda. Statistika agentligi ma’lumotiga ko‘ra, 2022-yilda xotin-qizlar tomonidan boshqariladigan kichik korxonalar ulushi 27 foizni tashkil etgan bo‘lsa, 2024-yilga kelib bu ko‘rsatkich 34 foizga yetdi. Bu holat xotin-qizlarning bozor iqtisodiyotidagi o‘rni nafaqat mustahkamlanayotganini, balki ularning rahbarlik salohiyati ham tobora ortib borayotganini anglatadi. Xulosa. Xulosa qilib aytganda, Oʻzbekistonda bozor iqtisodiyotiga oʻtish davrida xotin-qizlar liderlik faoliyatini rivojlantirish masalasi davlat siyosatining ajralmas tarkibiy qismiga aylandi. Ayollarni iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy jarayonlarga faol jalb etish orqali nafaqat gender tenglik, balki barqaror taraqqiyotga asos solindi. Qabul qilingan qonunlar, davlat dasturlari va institutlarning faoliyati natijasida ayollarning boshqaruv, tadbirkorlik, ilm-fan hamda jamoat hayotidagi ishtiroki sezilarli darajada oshdi. Bozor iqtisodiyotining insonparvar modeli aynan xotin-qizlarning ijtimoiy faolligi, yetakchilik salohiyati va tashabbuskorligi bilan boyimoqda. Ularning rahbarlik lavozimlaridagi muvaffaqiyati jamiyatda adolat, teng imkoniyatlar va demokratik qadriyatlarni mustahkamlashga xizmat qilmoqda. Shu bois, ayollar liderligini rivojlantirishga qaratilgan huquqiy asoslarning yanada takomillashuvi, ularning amalda to‘liq ishlashini ta’minlash – O‘zbekistonning modernizatsiya yo‘lida muhim strategik vazifa bo‘lib qolmoqda. Zero, kuchli ayollar – kuchli jamiyat, kuchli iqtisodiyot va adolatli kelajakning kafolatidir.