O‘SMIRLARDA KOGNITIV RIVOJLANISHNING IJTIMOIY-PSIXOLOGIK DETERMINANTLARI VA ULARNING SHAXSIY RIVOJLANISHDAGI O‘RNI

“ACADEMIC SPECTRUM” ilmiy-metodik jurnal www.fanistiqbollari.uz 35 № 1-Son 2026-yil Ashrapov Nodirbek Namoz o’g’li Buxoro davlat universiteti Psixologiya kafedrasi o’qituvchisi Psixоlоgiyа fаnlаri bо‘yichа fаlsаfа dоktori (phd) O‘SMIRLARDA KOGNITIV RIVOJLANISHNING IJTIMOIY-PSIXOLOGIK DETERMINANTLARI VA ULARNING SHAXSIY RIVOJLANISHDAGI O‘RNI Annotatsiya. Mazkur maqolada o‘smirlik davrida kognitiv rivojlanish jarayoniga ta’sir etuvchi ijtimoiy-psixologik determinantlar va ularning shaxsiy rivojlanishdagi ahamiyati tahlil qilinadi. O‘smirlik davri shaxs psixikasining jadal rivojlanishi bilan tavsiflanib, bu davrda tafakkur, xotira, diqqat, idrok va muammoli vaziyatlarni hal etish kabi kognitiv jarayonlar sifat jihatidan yangi bosqichga ko‘tariladi. Tadqiqotda kognitiv rivojlanishning shakllanishida oila muhiti, otaonaning tarbiyaviy uslubi, tengdoshlar bilan o‘zaro munosabatlar, ta’lim muassasalaridagi psixologik iqlim hamda ijtimoiy axborot makonining ta’siri yoritib beriladi. Shuningdek, ijtimoiypsixologik qo‘llab-quvvatlash, muloqot tajribasi va ijtimoiy rollarni o‘zlashtirish jarayonining o‘smir shaxsining intellektual faolligi va mustaqil fikrlash qobiliyatini rivojlantirishdagi o‘rni asoslab beriladi. Maqolada kognitiv rivojlanishning shaxsiy yetuklik, o‘z-o‘zini anglash va ijtimoiy moslashuv jarayonlari bilan uzviy bog‘liqligi ko‘rsatib o‘tiladi. Tadqiqot natijalari o‘smirlar bilan ishlovchi psixologlar, pedagoglar va ijtimoiy soha mutaxassislari uchun amaliy ahamiyat kasb etadi. Kalit so‘zlar: o‘smirlik davri, kognitiv rivojlanish, ijtimoiy-psixologik determinantlar, shaxsiy rivojlanish, ijtimoiy muhit, tafakkur. Аннотация. В статье рассматриваются социально-психологические детерминанты когнитивного развития подростков и их роль в личностном развитии. Подростковый возраст характеризуется интенсивным развитием познавательных процессов, таких как мышление, память, внимание, восприятие и способность к решению проблемных ситуаций. В работе анализируется влияние семейной среды, стилей воспитания, межличностных отношений со сверстниками, психологического климата в образовательных учреждениях и современного информационного пространства на когнитивное развитие подростков. Особое внимание уделяется роли социального взаимодействия, психологической поддержки и усвоения социальных ролей в формировании самостоятельного мышления и интеллектуальной активности. Подчеркивается взаимосвязь когнитивного развития с процессами самосознания, личностной зрелости и социальной адаптации подростка. Результаты исследования могут быть использованы в практике психологов и педагогов при разработке программ психолого-педагогического сопровождения подростков. Ключевые слова: подростковый возраст, когнитивное развитие, социальнопсихологические детерминанты, личностное развитие, социализация, познавательные процессы. Annotation. This article explores the social and psychological determinants of cognitive development in adolescents and their role in personal development. Adolescence is a critical period marked by rapid changes in cognitive processes such as thinking, memory, attention, perception, and problem-solving abilities. The study examines the influence of family environment, parenting styles, peer relationships, psychological climate in educational institutions, and the modern information environment on adolescents’ cognitive growth. Particular emphasis is placed on the importance of social interaction, psychological support, and the acquisition of social roles in fostering independent thinking and intellectual engagement. The article highlights the close relationship between cognitive development and personal maturity, self-awareness, and social adaptation. The findings contribute to a deeper understanding of the mechanisms underlying adolescent cognitive development and may be applied in psychological and educational practice to support adolescents’ holistic development. “ACADEMIC SPECTRUM” ilmiy-metodik jurnal www.fanistiqbollari.uz 36 № 1-Son 2026-yil Key words: adolescence, cognitive development, social-psychological determinants, personal development, social environment, cognitive processes. Kirish. Zamonaviy jamiyatda inson kapitalining rivojlanishi, avvalo, yosh avlodning intellektual salohiyati, mustaqil fikrlash qobiliyati va ijtimoiy moslashuv darajasi bilan belgilanadi. Ushbu jarayonda o‘smirlik davri alohida ahamiyat kasb etib, u shaxsning kognitiv va psixologik rivojlanishida muhim burilish bosqichi hisoblanadi. Aynan shu davrda tafakkur, xotira, diqqat, idrok va analitik fikrlash kabi kognitiv jarayonlar jadal rivojlanib, shaxsning keyingi hayotiy faoliyati uchun mustahkam asos yaratadi. Shu sababli o‘smirlarda kognitiv rivojlanishning ijtimoiypsixologik determinantlarini ilmiy jihatdan o‘rganish zamonaviy psixologiya fanining dolzarb yo‘nalishlaridan biri sanaladi. O‘smirlik davrida kognitiv rivojlanish biologik yetilish jarayonlari bilan bir qatorda ijtimoiy muhitning ta’siri ostida shakllanadi. Oila, tengdoshlar guruhi, ta’lim muassasalari, madaniy qadriyatlar va axborot makoni o‘smirning bilish faoliyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadigan asosiy ijtimoiy-psixologik determinantlar hisoblanadi. Ushbu omillar o‘smirning bilimlarni o‘zlashtirish uslubi, muammoli vaziyatlarga munosabati va kognitiv strategiyalarini tanlash jarayonini belgilab beradi. Ayniqsa, ijtimoiy muloqot tajribasi va psixologik qo‘llab-quvvatlash darajasi kognitiv jarayonlarning samarali rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Kognitiv rivojlanish shaxsiy rivojlanish jarayoni bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, u o‘smirning o‘zini anglash, shaxsiy identifikatsiya, ijtimoiy rollarni o‘zlashtirish va hayotiy maqsadlarni belgilashiga xizmat qiladi. Kognitiv jarayonlarning yetarli darajada rivojlanmaganligi esa qaror qabul qilishdagi qiyinchiliklar, ijtimoiy moslashuv muammolari va shaxsiy yetuklikning sekinlashishiga olib kelishi mumkin. Shu nuqtai nazardan, o‘smirlarda kognitiv rivojlanishni ta’minlovchi ijtimoiy-psixologik determinantlarni aniqlash va ularning ta’sir mexanizmlarini tahlil qilish muhim ilmiy va amaliy ahamiyat kasb etadi. Mazkur tadqiqot o‘smirlarda kognitiv rivojlanishning ijtimoiy-psixologik asoslarini yoritish, ularning shaxsiy rivojlanishdagi o‘rnini aniqlash hamda psixologik-pedagogik qo‘llab-quvvatlash tizimini takomillashtirishga xizmat qiladi. Olingan natijalar o‘smirlar bilan ishlovchi psixologlar, pedagoglar va ijtimoiy soha mutaxassislari uchun nazariy va amaliy ahamiyatga ega bo‘lishi kutiladi. Adabiyotlar tahlili. O‘smirlik davri shaxs rivojlanishining eng murakkab va mas’uliyatli bosqichlaridan biri bo‘lib, bu davrda xulq-atvorning mazmuni va yo‘nalishi kelajak shaxs kamolotini belgilovchi muhim omil sifatida namoyon bo‘ladi. Ayniqsa, o‘smirlarda konstruktiv xulq-atvorni shakllanishi muammosi zamonaviy psixologiya va pedagogika fanlarida dolzarb ilmiy masalalardan biri hisoblanadi. Konstruktiv xulq-atvor deganda shaxsning ijtimoiy me’yor va qadriyatlarga mos ravishda faoliyat yuritishi, muammoli vaziyatlarni ijobiy va oqilona hal etishi, ijtimoiy munosabatlarda mas’uliyat, empatiya va hamkorlikni namoyon eta olishi tushuniladi. Mazkur tushunchaning ilmiy asoslarini yoritishda rus va xorijiy olimlar tomonidan olib borilgan tadqiqotlar muhim metodologik ahamiyatga ega. Rus psixologiya maktabida o‘smir shaxsining rivojlanishi va xulq-atvorini o‘rganishda madaniy-tarixiy yondashuv yetakchi o‘rinni egallaydi. L.S. Vygotskiy shaxs psixikasining shakllanishini ijtimoiy muhit bilan bevosita bog‘lab, o‘smir xulq-atvorining konstruktiv yoki destruktiv yo‘nalishda rivojlanishi ijtimoiy tajribaning qanday o‘zlashtirilishiga bog‘liq ekanini ta’kidlaydi. Uning fikricha, muloqot va hamkorlik jarayonida tashqi ijtimoiy me’yorlar asta-sekin ichki regulyatorlarga aylanadi. Aynan shu ichkilashtirish jarayoni o‘smirda ongli o‘zini boshqarish va konstruktiv xulq-atvorni shakllantirishga zamin yaratadi. A.N. Leontyevning faoliyat nazariyasi doirasida xulq-atvor shaxsning yetakchi faoliyati bilan uzviy bog‘liq holda talqin qilinadi. O‘smirlik davrida ijtimoiy ahamiyatga ega faoliyat turlari va muloqot yetakchi o‘rin egallab, o‘smirning motivatsion sohasini qayta shakllantiradi. Leontyevga ko‘ra, konstruktiv xulq-atvor ijtimoiy ahamiyatli motivlarning ustuvorligi, shaxsiy ehtiyojlar bilan “ACADEMIC SPECTRUM” ilmiy-metodik jurnal www.fanistiqbollari.uz 37 № 1-Son 2026-yil ijtimoiy talablarning uyg‘unlashuvi natijasida yuzaga keladi. Bu yondashuv o‘smir xulq-atvorini ongli va maqsadga yo‘naltirilgan faoliyat mahsuli sifatida tushuntiradi. D.B. Elkonin o‘smirlik davrining psixologik xususiyatlarini tahlil qilar ekan, tengdoshlar bilan muloqotni shaxs rivojlanishining markaziy omili sifatida ko‘rsatadi. Uning tadqiqotlariga ko‘ra, tengdoshlar guruhi o‘smir uchun ijtimoiy tajriba maydoni bo‘lib, aynan shu muhitda ijtimoiy rollar, xulq-atvor me’yorlari va qadriyatlar faol o‘zlashtiriladi. Agar tengdoshlar muhiti ijobiy va qo‘llab-quvvatlovchi bo‘lsa, o‘smirda konstruktiv xulq-atvor shakllanadi, aks holda esa agressivlik va ijtimoiy moslashuv buzilishlari kuzatilishi mumkin. B.G. Ananyev shaxs rivojlanishini kompleks yondashuv asosida izohlab, o‘smirlik davrida biologik, psixologik va ijtimoiy omillarning o‘zaro ta’sirini alohida ta’kidlaydi. U oilaviy tarbiya, ta’lim muassasasi va ijtimoiy muhitning o‘smir xulq-atvoriga ko‘rsatadigan ta’sirini tahlil qilib, konstruktiv xulq-atvorni shakllantirishda individual yondashuv va psixologik qo‘llab-quvvatlash muhimligini asoslab beradi. Xorijiy psixologiya fanida o‘smirlarda konstruktiv xulq-atvorni shakllanishi masalasi ijtimoiy o‘rganish va psixosotsial rivojlanish nazariyalari doirasida keng yoritilgan. A. Banduraning ijtimoiy o‘rganish nazariyasiga ko‘ra, xulq-atvor asosan kuzatish va taqlid orqali o‘zlashtiriladi. O‘smirlar kattalar, tengdoshlar va ommaviy axborot vositalarida namoyon bo‘layotgan xulq-atvor modellarini o‘zlashtirib, ularni shaxsiy xulq tizimiga singdiradilar. Ijobiy, konstruktiv modellar bilan o‘zaro ta’sir o‘smirda ijtimoiy maqbul xulq-atvor shakllarini rivojlantirishga xizmat qiladi. E. Eriksonning psixosotsial rivojlanish nazariyasida o‘smirlik davri shaxs identifikatsiyasi shakllanadigan muhim bosqich sifatida talqin qilinadi. Erikson fikricha, o‘smir o‘zining ijtimoiy rolini aniqlash jarayonida turli xulq-atvor shakllarini sinab ko‘radi. Agar bu jarayon ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash va tushunish bilan kechsa, o‘smirda mustaqillik, mas’uliyat va konstruktiv xulqatvor rivojlanadi. Aksincha, ijtimoiy rad etilish va rol chalkashligi destruktiv xulq-atvorning kuchayishiga olib kelishi mumkin. Ijtimoiy psixologiya va sotsiologiya yo‘nalishidagi tadqiqotlarda J. Koulman va R. Merton o‘smir xulq-atvorini ijtimoiy me’yorlar, ijtimoiy nazorat va ijtimoiy rollar tizimi bilan bog‘liq holda tahlil qiladilar. Ularning qarashlariga ko‘ra, jamiyat tomonidan belgilangan aniq me’yorlar va kutilmalar o‘smirda konstruktiv xulq-atvorni mustahkamlashga xizmat qiladi. Ijtimoiy institutlar tomonidan qo‘llab-quvvatlangan xulq shakllari o‘smir tomonidan ijobiy qadriyat sifatida qabul qilinadi. Zamonaviy g‘arb psixologiyasida pozitiv psixologiya vakillari, jumladan M. Seligman va K. Peterson o‘smirlik davrida ijobiy shaxsiy fazilatlarni rivojlantirishga e’tibor qaratadilar. Ularning tadqiqotlarida empatiya, ijtimoiy mas’uliyat, muammolarni konstruktiv hal etish va o‘z-o‘zini boshqarish ko‘nikmalari konstruktiv xulq-atvorning asosiy komponentlari sifatida talqin etiladi. Umuman olganda, rus va xorijiy olimlar tomonidan olib borilgan ilmiy tadqiqotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, o‘smirlarda konstruktiv xulq-atvorni shakllanishi ijtimoiy muhit, oila, tengdoshlar guruhi, ta’lim muassasasi hamda shaxsning ichki psixologik resurslari o‘zaro ta’siri natijasida yuzaga keladigan murakkab jarayondir. Mazkur omillarning uyg‘unlashuvi o‘smir shaxsida ijtimoiy maqbul, barqaror va konstruktiv xulq-atvorni rivojlantirishning muhim sharti hisoblanadi. Muhokama. O‘smirlarda konstruktiv xulq-atvorni shakllanishi masalasini muhokama qilish jarayonida mazkur hodisaning ko‘p omilli va dinamik xususiyatga ega ekanligi yaqqol namoyon bo‘ladi. Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, konstruktiv xulq-atvor nafaqat shaxsning individual psixologik xususiyatlari bilan, balki u yashayotgan ijtimoiy muhitning sifati, ijtimoiy munosabatlar tizimi va tarbiyaviy ta’sirlarning izchilligi bilan ham chambarchas bog‘liqdir. Shu bois o‘smir xulqatvorini faqat shaxsiy muammo sifatida emas, balki ijtimoiy-psixologik jarayonlarning mahsuli sifatida baholash muhimdir. Muhokama jarayonida e’tiborni tortadigan jihatlardan biri shundaki, o‘smirlik davrida konstruktiv xulq-atvorning shakllanishi ko‘pincha qarama-qarshi tendensiyalar fonida kechadi. Bir tomondan, o‘smir mustaqillikka, o‘z fikrini himoya qilishga va ijtimoiy mavqe egallashga intiladi, “ACADEMIC SPECTRUM” ilmiy-metodik jurnal www.fanistiqbollari.uz 38 № 1-Son 2026-yil ikkinchi tomondan esa yetarli hayotiy tajriba va o‘zini boshqarish mexanizmlarining to‘liq shakllanmaganligi sababli impulsiv va emotsional xatti-harakatlarga moyillik kuzatiladi. Aynan shu ziddiyatli holat konstruktiv xulq-atvorni shakllantirishda ijtimoiy-psixologik qo‘llabquvvatlashning zarurligini ko‘rsatadi. Tahlil qilingan ilmiy yondashuvlar shuni anglatadiki, oila muhiti o‘smir xulq-atvorining yo‘nalishini belgilovchi asosiy omillardan biri hisoblanadi. Ota-ona va farzand o‘rtasidagi ishonchli munosabatlar, emotsional qo‘llab-quvvatlash va aniq, adolatli talablar mavjud bo‘lgan oilalarda o‘smirlar konstruktiv xulq-atvor namoyon etishga ko‘proq moyil bo‘ladilar. Aksincha, nazoratning haddan tashqari kuchli yoki mutlaqo sustligi, emotsional sovuqlik va nizoli muhit o‘smirda norozilik, agressivlik yoki ijtimoiy chekinish kabi destruktiv xulq shakllarini kuchaytirishi mumkin. Muhokamada ta’lim muassasasining roli ham alohida ahamiyat kasb etadi. Maktab va boshqa ta’lim muhitlari o‘smir uchun nafaqat bilim olish joyi, balki ijtimoiy tajriba orttirish, muloqot ko‘nikmalarini rivojlantirish va ijtimoiy me’yorlarni o‘zlashtirish maydoni hisoblanadi. Agar pedagogik jarayon shaxsga yo‘naltirilgan, qo‘llab-quvvatlovchi va adolatli muhitda tashkil etilsa, o‘smirda ijtimoiy mas’uliyat, hamkorlik va muammolarni konstruktiv hal etish ko‘nikmalari shakllanadi. Aks holda, o‘smir ta’lim muassasasini psixologik bosim manbai sifatida qabul qilishi mumkin. Tengdoshlar guruhi bilan munosabatlar ham konstruktiv xulq-atvorni shakllantirishda muhim omil sifatida namoyon bo‘ladi. Muhokama natijalari shuni ko‘rsatadiki, tengdoshlar tomonidan qabul qilinish va ijtimoiy e’tirof etilish ehtiyoji o‘smir xulq-atvoriga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Ijobiy yo‘naltirilgan tengdoshlar muhiti o‘smirda hamkorlik, empatiya va o‘zaro yordam kabi konstruktiv xulq shakllarini rivojlantirsa, salbiy yo‘naltirilgan guruhlar agressiv va me’yorlarga zid xattiharakatlarni kuchaytirishi mumkin. Shuningdek, muhokama jarayonida zamonaviy axborot muhitining, xususan, ijtimoiy tarmoqlar va ommaviy madaniyatning ta’siri ham e’tibordan chetda qolmasligi lozim. O‘smirlar axborot makonida faol ishtirok etar ekan, ular turli xulq-atvor modellari bilan to‘qnash keladilar. Mazkur modellar tanqidiy fikrlash asosida baholanmasa, destruktiv xulq shakllarining normal holat sifatida qabul qilinishi xavfi yuzaga keladi. Shu sababli axborot-psixologik savodxonlikni oshirish konstruktiv xulq-atvorni shakllantirishda muhim profilaktik omil hisoblanadi. Umuman olganda, muhokama shuni ko‘rsatadiki, o‘smirlarda konstruktiv xulq-atvorni shakllantirish alohida bir omilga emas, balki oila, ta’lim muassasasi, tengdoshlar muhiti va keng ijtimoiy makonning uzviy hamkorligiga tayanadi. Mazkur tizimli yondashuv asosida olib borilgan tarbiyaviy va psixoprofilaktik ishlar o‘smir shaxsining ijtimoiy moslashuvi va barqaror konstruktiv xulq-atvorini ta’minlash uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Xulosa. O‘smirlik davri shaxsiy rivojlanish va kognitiv salohiyatning shakllanishi jihatidan eng muhim bosqichlardan biri bo‘lib, bu davrda tafakkur, xotira, diqqat, idrok va muammolarni hal etish kabi kognitiv jarayonlar jadal rivojlanadi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, o‘smirlarda kognitiv rivojlanish faqat biologik yetilish va individual xususiyatlarga bog‘liq bo‘lib qolmay, balki ijtimoiy-psixologik omillar bilan bevosita belgilanadi. Oila muhiti, ota-onaning tarbiyaviy uslubi, tengdoshlar guruhi bilan o‘zaro munosabatlar, ta’lim muassasalari va zamonaviy axborot makoni o‘smir tafakkurining shakllanishida, shuningdek, shaxsiy rivojlanish jarayonida muhim determinant sifatida namoyon bo‘ladi. Kognitiv jarayonlarning yetukligi o‘smirning o‘zini anglash, ijtimoiy rollarni o‘zlashtirish, qaror qabul qilish va mustaqil fikrlash qobiliyatini rivojlantirishga xizmat qiladi. Aksincha, ijtimoiy-psixologik omillarning yetarli ta’siri bo‘lmagan sharoitda kognitiv rivojlanish sekinlashadi, bu esa shaxsiy yetuklik va ijtimoiy moslashuvning zaiflashishiga olib keladi. Shu nuqtai nazardan, o‘smirlarda konstruktiv kognitiv jarayonlarni shakllantirishni rag‘batlantirish va ularni ijtimoiy-psixologik jihatdan qo‘llab-quvvatlash muhim amaliy vazifa sifatida qaraladi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, kognitiv rivojlanish va shaxsiy rivojlanish jarayonlari uzviy bog‘liq bo‘lib, ularni ilmiy asosda o‘rganish va amaliy tavsiyalar ishlab chiqish pedagoglar, psixologlar va ijtimoiy soha mutaxassislari uchun katta ahamiyat kasb etadi. Shu bilan birga, “ACADEMIC SPECTRUM” ilmiy-metodik jurnal www.fanistiqbollari.uz 39 № 1-Son 2026-yil o‘smirlar bilan ishlashda ijtimoiy-psixologik qo‘llab-quvvatlash tizimlarini joriy etish va rivojlantirish ularning intellektual salohiyatini oshirish, ijtimoiy moslashuvini kuchaytirish va shaxsiy yetuklikni ta’minlashga yordam beradi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati. 1. Bandura, A. Social Foundations of Thought and Action: A Social Cognitive Theory. Prentice Hall, 1986. - 617 b. (Ingliz tilida) - klassik ijtimoiy-kognitiv nazariya bo‘yicha fundamental manba, kognitiv va ijtimoiy omillar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni yoritadi. 2. Lerner, R. M., & Steinberg, L. (eds.) Handbook of Adolescent Psychology (3rd ed.). Wiley-Blackwell, 2009. (Ingliz tilida) - o‘smirlik psixologiyasi bo‘yicha keng qamrovli qo‘llanma bo‘lib, kognitiv va ijtimoiy rivojlanish masalalari tahlil qilingan. 3. Rahimova, I. I., & Bobomurodova, U. O. O'smirlarda kognitiv rivojlanishning psixologik xususiyatlari. Luchshie Intellektualnye Issledovaniya, 2024. (Rus tilida) - o‘smirlarning tafakkur va intellektual jarayonlaridagi psixologik va ijtimoiy omillar tahlili 4. Indira I. I. Rahimova & Umida O. Bobomurodova. O'smirlik davrida kognitiv rivojlanishning psixologik xususiyatlari. Journal of New Century Innovations, 2024. (Rus tilida) - o‘smir tafakkuri, idrok va xotira jarayonlarining ijtimoiy omillar bilan bog‘liqligi. 5. Fayzullayev, M. M., O‘smirlik davrida kognitiv rivojlanishga ta’sir etuvchi omillar. University of Business and Science, 2025. (Inglizcha/O‘zbekcha) - oila, muhit va ijtimoiy aloqalar kabi omillarni tahlil qiladi 6. Paris, J., Ricardo, A., & Rymond, D. Child Growth and Development. Open Textbook Library, 2025. (Ingliz tilida) - bolalar va o‘smirlik davrida kognitiv rivojlanish bo‘yicha keng qamrovli manba. 7. Piaget, J. The Growth of Logical Thinking from Childhood to Adolescence. Basic Books, 1958. (Ingliz tilida) - kognitiv rivojlanishning bosqichlar nazariyasi klassik manbasi va formal operatsion fikrlash bosqichi haqida. 8. Vygotsky, L. S. Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. Harvard University Press, 1978. (Ingliz tilida) - ijtimoiy o‘zaro ta’sir orqali kognitiv jarayonlar shakllanishi nazariyasi.