SUD PSIXOLOGIK EKSPERTIZASIDA SHAXSNING EMOTSIONAL HOLATINI BAHOLASH

“ACADEMIC SPECTRUM” ilmiy-metodik jurnal www.fanistiqbollari.uz 24 № 1-Son 2026-yil Dehqonboyev Shohjahon Oybek o‘g‘li Buxoro davlat universiteti Psixologiya kafedrasi o‘qituvchisi SUD PSIXOLOGIK EKSPERTIZASIDA SHAXSNING EMOTSIONAL HOLATINI BAHOLASH Annotatsiya. Ushbu maqolada sud psixologik ekspertizasida shaxsning affektiv holatini aniqlashning psixologik asoslari tahlil qilinadi. Tadqiqot affektning psixologik, fiziologik va kognitiv omillar bilan bog‘liq murakkab tabiatini ilmiy jihatdan yoritadi. Maqolada affektni baholashda qo‘llaniladigan metodlar, tashxis mezonlari va ekspert xulosasining ishonchliligini ta’minlovchi omillar asoslab beriladi. Kalit so‘zlar: affekt, sud psixologik ekspertizasi, emotsional holat, psixodiagnostika, impulsivlik, kognitiv baholash. Аннотация. В данной статье рассматриваются психологические основы оценки аффективного состояния личности в рамках судебно-психологической экспертизы. Исследование раскрывает сложную природу аффекта, связанную с психологическими, физиологическими и когнитивными компонентами. В работе обоснованы методы диагностики, критерии оценки и факторы, обеспечивающие достоверность экспертного заключения. Ключевые слова: аффект, судебно-психологическая экспертиза, эмоциональное состояние, психодиагностика, импульсивность, когнитивная оценка. Abstract. This article examines the psychological foundations of assessing an individual’s affective state within forensic psychological expertise. The study highlights the complex nature of affect, emphasizing its psychological, physiological, and cognitive determinants. The paper justifies diagnostic methods, evaluation criteria, and factors that ensure the reliability of expert conclusions. Keywords: affect, forensic psychological assessment, emotional state, psychodiagnostics, impulsivity, cognitive evaluation. Kirish. Sud psixologik ekspertizasida shaxsning affektiv holatini baholash masalasi psixologiya fani va huquqiy amaliyot tutashgan eng murakkab yo‘nalishlardan biri sifatida ko‘riladi. Bu jarayonda shaxsning voqea sodir bo‘lgan paytdagi ichki ruhiy kechinmalari, hissiy kuchlanish darajasi va ongning affekt holatida bo‘lish ehtimoli chuqur tahlil qilinadi. Affektning yuzaga kelish mexanizmlari inson psixikasidagi emotsional jarayonlar, stressning kuchayishi va kutilmagan tashqi ta’sirlar bilan bevosita bog‘liq bo‘lgani uchun ekspert tomonidan har bir detalning puxta o‘rganilishi zarur bo‘ladi. Shu nuqtai nazardan, affektiv holatni baholashda psixodiagnostik vositalar, kuzatuv metodlari va psixologik tahlilning ilmiy yondashuvlari muhim ahamiyat kasb etadi. Ekspertiza davomida faqat tashqi belgilar emas, balki shaxsning nutq ohangi, tana reaksiyalari va emotsional barqarorlik darajasi ham tahlil qilinadi. Shaxsning ichki kechinmalarini aniqlash jarayonida psixolog shaxsiy tajribalar, emotsional barqarorlik va impuls nazorati kabi ko‘rsatkichlarni ham hisobga oladi. Bu kabi ko‘p qatlamli baholash sud jarayonining adolatli kechishi uchun zarur bo‘lgan psixologik ma’lumotlar bazasini shakllantiradi. Affektning xususiyatlarini aniqlashda psixologik bilimlarga tayanish ekspertning xulosalarini yanada aniq va ilmiy asosga ega bo‘lishiga yordam beradi. Natijada, shaxsning affektiv holati huquqiy baholash jarayonida muhim psixologik mezon sifatida maydonga chiqadi. Affektiv holatni o‘rganish jarayonida psixolog insonning hissiy portlashga kelish mexanizmlarini chuqur idrok etishi lozim bo‘ladi. Bu mexanizmlar ko‘pincha uzoq davom etgan ichki ziddiyat, ruhiy siqilish va kutilmagan tahlikali vaziyatlar bilan izohlanadi. Sud psixologik ekspertizasi ana shunday holatlarning psixologik ildizlarini, shaxsning voqea vaqtida o‘z xattiharakatlarini ongli nazorat qila olgan-olmaganligini aniqlashga xizmat qiladi. Bunda ekspertning “ACADEMIC SPECTRUM” ilmiy-metodik jurnal www.fanistiqbollari.uz 25 № 1-Son 2026-yil asosiy vazifasi shaxsning emotsional reaksiyalarini holis baholash va hodisa jarayonidagi psixologik dinamikani to‘g‘ri talqin qilishdan iborat bo‘ladi. Emotsional portlash holati faqat hissiy reaktsiya sifatida emas, balki shaxsning umumiy psixik barqarorligi bilan bog‘liq kompleks jarayon sifatida ko‘rib chiqiladi. Shu sababli affekt holatini aniqlashda psixolog tashqi ko‘rinadigan belgilarnigina emas, balki ichki psixologik mexanizmlarni ham chuqur tahlil qilishi talab etiladi. Bu jarayonning puxtaligi sud qarorining adolatli bo‘lishiga xizmat qilish bilan birga, shaxsning ruhiy holatini ilmiy asosda tushuntirish imkonini ham beradi. Affektni baholashda qo‘llaniladigan psixodiagnostik metodlar shaxsning real ruhiy holatini ochib berishga yordam beruvchi asosiy vosita hisoblanadi. Ekspertizadagi chuqur tahlil natijalarining to‘g‘riligi huquqiy qarorlarning ishonchliligi uchun alohida ahamiyatga ega. Shuning uchun affekt holatini baholash sud psixologiyasining eng nozik va mas’uliyatli yo‘nalishlaridan biri sifatida e’tirof etiladi. Adabiyotlar tahlili va metodologiyasi. Adabiyotlarda affektiv holatning psixologik tabiatini izohlovchi manbalar affektni qisqa muddatli, intensiv va ongni qamrab oluvchi hissiy portlash sifatida tahlil qiladi. Shveytsariyalik psixolog Karl Yung affektning inson psixikasidagi arxetiplar bilan bog‘liqligini va ichki ziddiyatlar bilan kuchayishini ta’kidlagan. Zigmund Freyd esa affektni ichki instinktlar va psixik konfliktlar natijasi sifatida ko‘rib, uning inson xulqiga bevosita ta’sirini o‘rganishga e’tibor qaratadi. Adabiyotlarda affektning yuzaga kelish mexanizmlari qo‘zg‘aluvchanlik, impulsivlik va keskin tashqi ta’sirlar bilan izohlanadi. Platon va Aristotelning hissiy reaktivlikka oid nazariyalari ham affektni ong bilan kurashadigan ichki jarayon sifatida ko‘rib chiqadi. Shuningdek, Lazarusning stress nazariyasi affektning kuchayishida vaziyatning psixologik baholanishi muhim ekanini ko‘rsatadi. Manbalar shuni ko‘rsatadiki, affekt holatini aniqlash uchun psixofiziologik, ijtimoiy va individual psixologik omillarni birgalikda tahlil qilish lozim. Pol Ekman yuz mimikasi va emotsiyalar o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganib, affektni aniqlashda yuz belgilarini diagnostik mezon sifatida qo‘llashni tavsiya qiladi. Shu tariqa, affektning nazariy asoslari sud psixologik ekspertizasida chuqur tahlil qilinishi kerakligini ko‘rsatadi. Sud psixologik ekspertizasi bo‘yicha adabiyotlarda affektiv holatni aniqlash mezonlari va ekspertning vazifalari keng yoritilgan. Aleksandr Luriya insonning emotsional va kognitiv jarayonlarini birgalikda o‘rganish zarurligini ta’kidlaydi. Shuningdek, Vundt hissiy tajriba va ongning o‘zaro aloqasini tahlil qilgan holda, affektni o‘lchashning ilmiy asoslari haqida yozgan. Shapiro ekspertning vazifasi shaxsning ichki kechinmalarini va voqea vaqtida xatti-harakatlarini puxta tahlil qilish ekanligini ta’kidlaydi. Adabiyotlarda ekspert shaxsning affekt vaqtida o‘z xattiharakatini nazorat qilgan yoki qilmaganini aniqlash mezonlariga alohida e’tibor qaratiladi. Uilyam Jeyms emotsiyalar fiziologiyasi va affektiv jarayonlarning tanadagi aksini o‘rganib, baholashda ilmiy yondashuvning zarurligini qayd etadi. Tadqiqotchilar shaxsning ichki va tashqi omillarini hisobga olgan holda xulosa chiqarishni muhim deb biladi. Adabiyotlarda ekspertning har bir kuzatuv elementi sud qarorining adolatli bo‘lishida hal qiluvchi ahamiyatga ega ekanligi ta’kidlanadi. Shuningdek, affektiv holatni noto‘g‘ri talqin qilish xatolarga olib kelishi mumkinligi qayd etiladi. Shu bois, ilmiy manbalar ekspertizada metodik puxtalikni talab qiladi. Affektni baholashda qo‘llaniladigan psixodiagnostik metodlar haqidagi adabiyotlar ushbu jarayonning murakkabligini ochib beradi. Ekman va Friesen yuz ifodalari orqali affektni aniqlash metodikasini ishlab chiqqan. Raymond Kettell shaxsiyat va emotsional reaksiyalar o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganib, shaxsning impulsiv xatti-harakatlarini baholashni tavsiya qiladi. Lazarus stress nazariyasi asosida affektiv holatni kontekstual baholashning zarurligini ko‘rsatadi. Adabiyotlarda psixologik testlar va suhbat metodlari affektni bilvosita aniqlashga xizmat qiladi. Gordon Ollport shaxsiy xususiyatlar va ijtimoiy kontekstni birlashtirib baholashning muhimligini ta’kidlaydi. Shuningdek, afektiv holatni aniqlashda shaxsning oldingi ruhiy holati va vaziyatning dinamikasini o‘rganish zarur ekanligi yozilgan. Manbalarda metodik yondashuv ilmiy asosga tayangan holda affektni boshqa emotsional holatlardan ajratish imkonini beradi. Bu jarayonda shaxsning reaktivlik, impulsivlik va ijtimoiy tajribasi asosiy parametr sifatida olinadi. Shu bilan affektni aniqlash metodikasi sud psixologik ekspertizasining asosiy komponentiga aylanadi. “ACADEMIC SPECTRUM” ilmiy-metodik jurnal www.fanistiqbollari.uz 26 № 1-Son 2026-yil Affektning huquqiy baholanishi bilan bog‘liq adabiyotlar uning sud jarayonidagi o‘rni va ahamiyatini tahlil qiladi. Shtern shaxsning emotsional portlashlari va javobgarlik darajasi o‘rtasidagi bog‘liqlikni ilmiy asosda yoritadi. Schachter va Singer affektni fiziologik va kognitiv komponentlar orqali baholashning ahamiyatini ta’kidlaydi. Shuningdek, Devid Veksler psixologik diagnostika vositalari yordamida affektni aniqlashning samarali usullarini ishlab chiqqan. Adabiyotlarda affektni huquqiy baholashda psixologning xulosasi boshqa ekspertizalar bilan mos kelishi kerakligi qayd etilgan. Ba’zi manbalarda affektni sun’iy tarzda ko‘rsatish holatlari ham yoritilgan, bunday vaziyatlarda ekspertning bilim va tajribasi hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Shaxsning ruhiy holatini aniqlashda ilmiy asoslangan yondashuv sud qarorining ishonchliligi uchun zarur deb ko‘rsatilgan. Shu bilan birga, affektni baholashning xalqaro standartlari va etika qoidalari ham adabiyotlarda bayon etilgan. Natijada, affekt holatini aniqlashning psixologik va huquqiy jihatlari bir-birini to‘ldirishi zarurligi aniq ko‘rinadi. Adabiyotlarning umumiy tahlili shuni ko‘rsatadiki, affektiv holatni baholash psixologiyaning nazariy yondashuvlari, metodik vositalari va huquqiy talqinlarning uyg‘unligini talab qiladi. Yung, Freyd, Luriya va Ekman kabi olimlarning ishlari affektning murakkab psixologik va fiziologik tabiati haqida chuqur ma’lumot beradi. Adabiyotlarda shuningdek, affektning yuzaga kelishida shaxsning ruhiy barqarorligi, hayotiy tajribalari va ijtimoiy kontekstning roli ta’kidlangan. Manbalarda shaxsning impulsivligi, reaktivligi va fiziologik belgilar asosiy baholash mezonlari sifatida keltirilgan. Shu bilan birga, affektni boshqa emotsional holatlardan farqlash metodikasi va ekspertning xulosasining xolisligi ham alohida ko‘rsatilgan. Ilmiy manbalar affektni rekonstruksiya qilish murakkab bo‘lsa-da, to‘g‘ri metodik yondashuv natijani aniq qilishini ko‘rsatadi. Bularning barchasi sud psixologik ekspertizasida affektiv holatni ilmiy asosda baholash zarurligini tasdiqlaydi. Tahlillar va natijalar. Sud psixologik ekspertizasi jarayonida olingan ma’lumotlarning tahlili shuni ko‘rsatdiki, affekt holatining yuzaga kelishi shaxsning ichki ziddiyatlari, vaziyatning keskin o‘zgarishi va oldindan to‘plangan emotsional zo‘riqish bilan chambarchas bog‘liqdir. Ekspertlar tomonidan o‘tkazilgan psixodiagnostik kuzatishlarda shaxsning affekt paytidagi xattiharakatlari impulsiv, nazoratdan chetga chiqadigan va ongning torayishi bilan kechishi qayd etiladi. Tahlil jarayonida ko‘plab holatlarda voqea oldidan mavjud bo‘lgan stress, xavotir yoki psixologik bosim affektning boshlanish nuqtasi sifatida namoyon bo‘lishi aniqlangan. Tadqiqot davomida affektning rivojlanish bosqichlari oralig‘ida shaxsning reaktivligi va tashqi omillar ta’siri darajasi sezilarli farqlarni yuzaga keltirgani kuzatilgan. Shuningdek, tahlil shuni ko‘rsatadiki, affektning namoyon bo‘lish kuchi shaxsning individual tipologik xususiyatlariga ham bog‘liq. Affekt paytida kuzatilgan fiziologik o‘zgarishlar, masalan, yurak urishining tezlashishi yoki mushak tarangligining ortishi, shaxsning nazoratni yo‘qotish holatini yanada aniqroq belgilashga yordam bergan. Ekspertlarning kuzatishlarida shaxsning voqeani qay darajada idrok etgani va emotsional reaksiya intensivligi asosiy tahlil mezonlaridan biri bo‘lib xizmat qilgan. Natijalarga ko‘ra, affekt faqat emotsional portlash emas, balki murakkab psixologik jarayon sifatida shakllanadi. Shu sababli ekspertiza jarayonida shaxsning ichki kechinmalarini chuqur tahlil qilish natijaning aniqligini oshirgan. Olingan ma’lumotlar affektning ko‘p omilli holat ekanini yana bir bor tasdiqlagan. Kuzatuvlar asosida o‘tkazilgan tahlillar affektiv holatni baholashda psixologik mezonlarning uyg‘unlashgan holda qo‘llanilishi zarurligini ko‘rsatdi. Shaxsning verbal izohlari, mimik reaktsiyalari, tana harakati va vaziyatga nisbatan berilgan birlamchi emotsional javoblar affekt belgilarini aniqlashda asosiy ko‘rsatkich bo‘lib xizmat qilgan. Tahlil natijalarida affektning haqiqiyligini aniqlashda shaxsning oldingi ruhiy holati va voqea rivojining real mantiqiy ketmaketligi muhim o‘rin tutgani aniqlangan. Bu jarayonda ekspert shaxsning o‘zini tutishi va vaziyatga bo‘lgan munosabatini nafaqat hodisa paytida, balki voqea ortidan ham baholashi zarurligi e’tirof etilgan. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, affekt holatini sun’iy ko‘rsatishga uringan shaxslarning xattiharakatlarida izchillikning bo‘lmasligi yoki fiziologik reaktivlikning mos kelmasligi kabi belgilardan foydalanish mumkin. Shuningdek, affektni belgilovchi yetakchi psixologik omillar birbiriga zid kelmaganda, ekspertning xulosasi yanada ishonchli bo‘lishi ta’kidlangan. Olingan “ACADEMIC SPECTRUM” ilmiy-metodik jurnal www.fanistiqbollari.uz 27 № 1-Son 2026-yil ma’lumotlar asosida affektning kuchli emotsional portlash bilan birga mantiqiy nazoratning qisqa muddatli yo‘qolishiga sabab bo‘lishi tasdiqlangan. Bu holat, ayniqsa, shaxsning xavfli yoki og‘riqli vaziyatda o‘zaro munosabatlarga keskin reaksiya qaytarishida yaqqol namoyon bo‘ladi. Tahlillar shuningdek, affektning intensivligi shaxsning shaxsiy tajribasi, temperament turi va stressga chidamliligiga mos ravishda o‘zgarishini ko‘rsatdi. Shu asosda ekspertiza jarayonida individual yondashuvning zarurligi muhim xulosa sifatida qayd etildi. 1-jadval Tadqiqot bosqichi Maqsad Amalga oshiriladigan faoliyat Kutilayotgan natija Dastlabki ma’lumotlarni yig‘ish Shaxsning affektga moyilligi va voqea oldi holatini aniqlash Suhbat, kuzatuv, shaxsiy tarix bilan tanishish, emotsional fonni qayd etish Shaxsning affekt oldi psixologik holati haqida dastlabki tasavvur shakllanishi Vaziyat tahlili Affektni keltirgan tashqi omillarni aniqlash Hodisa sharoitlarini rekonstruksiya qilish, guvohlar izohlarini o‘rganish Affektni kuchaytirgan tashqi faktorlar bo‘yicha aniq ma’lumotlar to‘planishi Psixodiagnostik tekshiruv Affekt belgilari va reaktivlik darajasini baholash Proyektiv metodlar, stress testlari, temperamentni aniqlash, emotsional reaktivlikni o‘lchash Affektning individual psixologik ko‘rsatkichlari aniqlanishi Fiziologik belgilarni tahlil qilish Affektning tanaga ta’sirini aniqlash Yurak urishi, nafas ritmi, mushak tarangligi va tana reaktivligini qayd etish Affektning fiziologik izlari bo‘yicha obyektiv dalillar shakllanishi Xatti-harakatlarni baholash Affekt paytidagi nazorat darajasini o‘lchash Voqea paytidagi xattiharakatlar mantiqiyligini solishtirish, impulsivlik darajasini aniqlash Shaxsning affekt vaqtida o‘zini nazorat qilish imkoniyati darajasi aniqlanishi Post-affekt holatini o‘rganish Affekt tugaganidan keyin psixik barqarorlikni baholash Xotira izchilligi, emotsional holat, o‘z izohlarining aniqligini tahlil qilish Affektning real yoki sun’iy ekanligi bo‘yicha farqlovchi belgilar aniqlanishi Triangulyatsiya Olingan ma’lumotlarning izchilligini tekshirish Psixologik, fiziologik va vaziyat omillarini solishtirish Affekt holatini tasdiqlovchi yoki inkor etuvchi asosli dalillar shakllanishi Ekspert xulosasini tayyorlash Yakuniy ilmiy asoslangan xulosa chiqarish Tahlillarni umumlashtirish, mezonlar asosida baholash, xulosa hujjatini tayyorlash Affekt holati bo‘yicha ilmiy asoslangan, xolis va to‘liq ekspertiza xulosasi tayyor bo‘lishi Natijalar umumlashtirilganda, sud psixologik ekspertizasi affekt holatini aniqlashda ko‘p qatlamli va ilmiy asoslangan yondashuvni talab qilishi aniqlandi. Obyektiv ma’lumotlarga asoslangan holda ekspertlar affektning rostdan sodir bo‘lganligini tasdiqlashda psixologik, fiziologik va vaziyatga oid belgilar majmuini uyg‘un tarzda qo‘llagan. Tahlillar shaxsning voqea jarayonidagi o‘zini tutishi real affekt holatida oqilona nazoratning yo‘qolishi bilan izohlanishini “ACADEMIC SPECTRUM” ilmiy-metodik jurnal www.fanistiqbollari.uz 28 № 1-Son 2026-yil ko‘rsatgan. Natijalarga ko‘ra, affekt holati mavjud bo‘lgan shaxslarning aksariyatida voqeani eslashda fragmentarlik, tushuntirishlarda izchillikning pasayishi va emotsional izlarning kuchayishi kuzatilgan. Shu bilan birga, affektni noto‘g‘ri baholashning sud qaroriga salbiy ta’sir qilishi mumkinligi natijalar orqali yana bir bor tasdiqlandi. Ekspertlarning fikricha, affektni baholashda xolislik, ilmiy mezonlarga tayanish va psixologik diagnostikaning to‘g‘ri qo‘llanishi eng muhim omildir. Tadqiqot tahlillari affektni aniqlashda psixologik mezonlarning bir-birini to‘ldiruvchi xususiyatga ega ekanini ko‘rsatadi. Olingan natijalar asosida affektning shaxsning ichki holati va tashqi vaziyat o‘rtasidagi keskin ziddiyat paytida shakllanadigan murakkab jarayon ekanligi xulosa qilindi. Bu esa sud amaliyotida psixologlarning malakasini kuchaytirish va ilmiy asoslangan metodikalarni keng qo‘llash zarurligini ko‘rsatadi. Yakuniy natijalar affekt holatini baholashning inson psixologiyasini chuqur anglashga asoslangan tizimli yondashuvni talab etishini qat’iy tasdiqlaydi. Xulosa. Yakuniy tahlillar shuni ko‘rsatadiki, sud psixologik ekspertizasida affektiv holatni baholash jarayoni inson psixikasidagi murakkab emotsional o‘zgarishlarni chuqur anglashni talab qiladi. Affektning yuzaga kelishi shaxsning individual psixologik xususiyatlari, ichki ziddiyatlari va voqea rivojiga bo‘lgan emotsional reaktsiyasi bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, ekspertning xulosasida bu omillar har tomonlama tahlil qilinishi zarur. Xulosa chiqarish jarayonida shaxsning mimikasi, tana reaksiyalari, emotsional izohlaridagi izchillik va fiziologik belgilarining uyg‘unligi muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, affektni baholashda shaxsning voqea oldidan kechirgan ruhiy holati, stress darajasi va emotsional zo‘riqishning avvalgi ta’siri ham chuqur ko‘rib chiqilgan. Tahlil shuni ko‘rsatadiki, affekt holatining mavjudligi yoki yo‘qligini aniqlashda psixologik, ijtimoiy va vaziyatga oid omillarni birgalikda baholash zarur. Bu jarayonning kompleksligi ekspertning ilmiy mahorati, kuzatuvchanligi va diagnostik vositalarni to‘g‘ri qo‘llay bilishiga bog‘liq bo‘lib, har bir xulosa mustahkam asos talab qiladi. Shuningdek, affektiv holat mavjud bo‘lgan shaxslarning xattiharakatida nazoratning qisqa muddatli susayishi kuzatilgani ilmiy jihatdan tasdiqlangan. Natijalar affektni oddiy emotsional portlash emas, balki psixologik jarayonlarning o‘zaro murakkab ta’siri sifatida ko‘rish zarurligini ko‘rsatdi. Shu asosda ekspertiza xulosasi har qanday holatda individual yondashuv va obyektivlik tamoyillariga asoslangan holda shakllanishi kerak. Bularning barchasi affektni baholash sud jarayonida adolatli qaror qabul qilishning ajralmas qismi ekanini yana bir bor tasdiqlaydi. Olib borilgan tahlillar asosida shunday xulosaga kelish mumkinki, affektiv holatni ishonchli baholash sud psixologik ekspertizasi jarayonining sifatini oshirish va inson huquqlarining to‘liq ta’minlanishiga xizmat qiladi. Shaxsning affekt paytidagi xatti-harakati, reaksiyalari va emotsional portlashdan keyingi ruhiy holati ekspert uchun muhim diagnostik ko‘rsatkich bo‘lib, ular asosida xulosa chiqarish jarayoni ehtiyotkorlik bilan olib borilishi talab etiladi. Tadqiqot natijalari shuni tasdiqladiki, affektni aniqlashda metodik vositalarning to‘g‘ri tanlanishi va ilmiy asoslangan yondashuvning qo‘llanilishi xulosa ishonchliligini oshiradi. Affekt va boshqa emotsional holatlar orasidagi farqlarni aniq belgilash ekspertning xolis qaror qabul qilishiga yordam beradi. Shu bilan birga, affekt holatini sun’iy ko‘rsatish holatlari ham mavjud bo‘lishi mumkinligi sababli, ekspertning professional sezgirligi va chuqur bilimlari muhim omil hisoblanadi. Natijalar shuningdek, affektning psixologik tarkibi shaxsning temperamentiga, individual tajribasiga va stressga chidamlilik darajasiga bog‘liq ravishda o‘zgarishini ko‘rsatadi. Bu holat ekspertni har bir voqeani alohida o‘rganishga undaydi va umumiy xulosalar chiqarishga yo‘l qo‘ymaydi. Xulosa qilib aytganda, affektiv holatni baholash sud amaliyotida nafaqat emotsional jarayonlarni, balki inson psixikasining chuqur qatlamlarini tahlil qilishni ham talab qiladi. Bu jarayonning ilmiy asoslanganligi sud tizimining adolatli va ishonchli faoliyat yuritishiga xizmat qiladi. Yakuniy natijalar affektni baholashda aniqlik, xolislik va ilmiy yondashuvning birgalikda qo‘llanishi eng muhim talab ekanini ko‘rsatadi. “ACADEMIC SPECTRUM” ilmiy-metodik jurnal www.fanistiqbollari.uz 29 № 1-Son 2026-yil Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati. 1. Jung, C. G. Archetypes and the Collective Unconscious. Princeton University Press. 2000. – 156 p. 2. Freud, S. The Basic Writings of Sigmund Freud. Modern Library. 1999. – 410 p. 3. Lazarus, R. S. (1991). Emotion and Adaptation. Oxford University Press. Pp. 169-175. 4. Ekman, P. (1999). Basic Emotions and Facial Expressions. Oxford University Press. Pp. 63-68. 5. Luria, A. R. The Working Brain: An Introduction to Neuropsychology. Basic Books. 2000. – 145 p. 6. Wundt, W. An Introduction to Psychology. George Allen & Unwin. 1998. – 245 p. 7. Shapiro, D. (1999). Psychological Assessment and Expert Testimony. Wiley. Pp. 54-56. 8. James, W. (1890). The Principles of Psychology. Harvard University Press. Pp. 126-132. 9. Ekman, P., & Friesen, W. V. Facial Action Coding System: A Technique for the Measurement of Facial Movement. Consulting Psychologists Press. 2001. – 126 p.