BOSHLANG‘ICH TA’LIM O‘QITUVCHILARINI TAYYORLASH JARAYONIDA KOMMUNIKATIV KOMPETENSIYA VA EMPATIYA RIVOJLANISHINING PSIXOLOGIK OMILLARI

“ACADEMIC SPECTRUM” ilmiy-metodik jurnal № 4/2026 ISSN:3093-9089 shakllantiruvchi asosiy psixologik mexanizm sifatida ko‘rsatiladi. Albert Mehrabian tadqiqotlarida esa muloqot samaradorligining katta qismi (taxminan 55–60%) noverbal va emotsional signallarga bog‘liqligi asoslab berilgan. O‘zbekiston Respublikasida ham ta’lim tizimini modernizatsiya qilish jarayonida pedagog kadrlarning kommunikativ va psixologik kompetensiyalarini rivojlantirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. “Yangi O‘zbekiston” strategiyasi doirasida qabul qilingan islohotlarda o‘qituvchining kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirish, ularning psixologik tayyorgarligini oshirish hamda ta’lim jarayonida insonparvarlik yondashuvini kuchaytirish ustuvor yo‘nalish sifatida belgilangan. Shu nuqtai nazardan, bo‘lajak boshlang‘ich ta’lim o‘qituvchilarida kommunikativ kompetensiya va empatiya rivojlanishining psixologik omillarini o‘rganish bugungi kunda dolzarb ilmiy-amaliy muammolardan biri hisoblanadi. Chunki ushbu ikki komponentning uyg‘un rivojlanishi o‘qituvchining pedagogik samaradorligini oshiradi, o‘quvchilarda ijobiy psixologik muhit yaratadi hamda ta’lim sifatini sezilarli darajada yaxshilaydi. Adabiyotlar tahlili. Boshlang‘ich ta’lim o‘qituvchilarini tayyorlash jarayonida kommunikativ kompetensiya va empatiya rivojlanishi masalasi zamonaviy psixologiya va pedagogika fanlarining eng dolzarb yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Ushbu muammo bo‘yicha olib borilgan ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, kommunikativ kompetensiya va empatiya o‘zaro uzviy bog‘liq bo‘lib, ular pedagogik faoliyat samaradorligini belgilovchi asosiy psixologik omillar sifatida namoyon bo‘ladi. Xorijiy ilmiy adabiyotlarda ushbu muammo dastlab Carl Rogersning insonparvarlik psixologiyasi doirasida chuqur tahlil qilingan. Rogers o‘qituvchining empatiyasi o‘quvchi bilan ishonchli va ochiq munosabat o‘rnatishning asosiy sharti ekanligini ta’kidlaydi. Uning fikricha, empatiya mavjud bo‘lmagan pedagogik jarayonda haqiqiy muloqot va shaxsiy rivojlanish yuzaga kelmaydi. Albert Mehrabian esa muloqot samaradorligini tahlil qilib, uning katta qismi noverbal signallar va emotsional ifodalarga bog‘liqligini ilmiy jihatdan asoslab bergan, bu esa kommunikativ kompetensiyada emotsional komponentning muhimligini ko‘rsatadi. Daniel Goleman tomonidan ishlab chiqilgan emotsional intellekt nazariyasi ham ushbu yo‘nalishda muhim o‘rin tutadi. U kommunikativ kompetensiya va empatiyani emotsional intellektning tarkibiy qismlari sifatida ko‘rib, ularning pedagogik muvaffaqiyatdagi rolini alohida ta’kidlaydi. Golemanga ko‘ra, o‘qituvchi o‘z hissiyotlarini boshqara olishi va boshqalarning emotsional holatini tushuna olishi samarali muloqotning asosiy shartidir. Rus psixologiya maktabida ham ushbu muammo keng o‘rganilgan. L. S. Vygotskiy o‘zining ijtimoiy-madaniy rivojlanish nazariyasida shaxs shakllanishida muloqot va ijtimoiy o‘zaro ta’sirning hal qiluvchi rolini ko‘rsatgan. Uning fikricha, har qanday psixik funksiya avval ijtimoiy darajada, so‘ng individual darajada shakllanadi, bu esa kommunikativ kompetensiyaning rivojlanishida ijtimoiy muhit va empatiyaning ahamiyatini asoslaydi. A. N. Leontyev faoliyat nazariyasi doirasida muloqotni inson faoliyatining ajralmas qismi sifatida talqin qilib, kommunikativ jarayonlarning shaxs psixik rivojlanishiga bevosita ta’sirini ko‘rsatgan. V. N. Myasishchev esa shaxslararo munosabatlar psixologiyasini o‘rganib, empatiyani munosabatlar tizimining markaziy elementi sifatida baholagan. Zamonaviy tadqiqotlarda OECD va UNESCO tomonidan olib borilgan ishlarda o‘qituvchining kommunikativ va emotsional kompetensiyalari o‘quvchilarning akademik yutuqlari, motivatsiyasi va psixologik farovonligiga bevosita ta’sir qilishi qayd etilgan. TALIS tadqiqotlari natijalariga ko‘ra, yuqori darajadagi empatiya va samarali muloqotga ega o‘qituvchilar ishlaydigan sinflarda o‘quvchilarning o‘quv jarayoniga jalb etilishi sezilarli darajada yuqori bo‘ladi. Shuningdek, zamonaviy neyropsixologik tadqiqotlar (Rizzolatti, Decety) empatiya inson miyasidagi “mirror neurons” tizimi bilan bog‘liqligini ko‘rsatib, bu biologik mexanizm kommunikativ jarayonlarning neyrofiziologik asosini tashkil etishini isbotlaydi. Umuman olganda, mavjud adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, kommunikativ kompetensiya va empatiya o‘zaro chambarchas bog‘liq bo‘lgan psixologik konstruktlar bo‘lib, ular boshlang‘ich ta’lim o‘qituvchisining kasbiy samaradorligini belgilovchi asosiy omillardan biridir. Shu sababli “ACADEMIC SPECTRUM” ilmiy-metodik jurnal № 4/2026 ISSN:3093-9089 ushbu yo‘nalishda olib borilayotgan ilmiy izlanishlar pedagog kadrlarni tayyorlash tizimini takomillashtirishda muhim nazariy va amaliy ahamiyatga ega hisoblanadi. Metodologiya. Mazkur tadqiqot boshlang‘ich ta’lim o‘qituvchilarini tayyorlash jarayonida kommunikativ kompetensiya va empatiya rivojlanishining psixologik omillarini aniqlashga qaratilgan bo‘lib, u kvantitativ yondashuv asosida amalga oshirildi. Tadqiqotda O‘zbekiston oliy ta’lim muassasalarining pedagogika yo‘nalishida tahsil olayotgan 120 nafar talaba tanlab olindi. Tanlanma tasodifiy (random sampling) usulda shakllantirildi. Empirik ma’lumotlarni yig‘ishda respublika ta’lim tizimida keng qo‘llaniladigan va psixodiagnostik jihatdan ishonchli hisoblangan metodikalardan foydalanildi: R. S. Nemov tomonidan moslashtirilgan “Kommunikativ va tashkiliy qobiliyatlar testi” hamda M. H. Davisning “Interpersonal Reactivity Index (IRI)” empatiya shkalasi. Olingan ma’lumotlar SPSS 26.0 dasturi yordamida statistik tahlil qilindi. Dastlab deskriptiv statistika orqali asosiy ko‘rsatkichlar aniqlanib, so‘ng Pearson korrelyatsiya tahlili yordamida kommunikativ kompetensiya va empatiya o‘rtasidagi bog‘liqlik o‘rganildi. Natijalar quyidagi jadvallarda aks ettirilgan. 1-jadval. Kommunikativ kompetensiya va empatiya darajalarining deskriptiv statistikasi (SPSS natijalari) Ko‘rsatkichlar N O‘rtacha qiymat Standart og‘ish (Std. Deviation) Min Max (Mean) Kommunikativ kompetensiya 120 92.38 11.54 68 118 Empatiya (IRI shkalasi) 120 87.16 10.27 63 112 Jadval natijalariga ko‘ra, respondentlarda kommunikativ kompetensiya va empatiya ko‘rsatkichlari o‘rtacha darajadan yuqori ekanligi kuzatiladi. Bu esa bo‘lajak o‘qituvchilarda muloqot va hissiy tushunish ko‘nikmalari parallel ravishda rivojlanayotganini ko‘rsatadi. Keyingi bosqichda ushbu ikki o‘zgaruvchi o‘rtasidagi statistik bog‘liqlik Pearson korrelyatsiya tahlili yordamida o‘rganildi. 2-jadval. Kommunikativ kompetensiya va empatiya o‘rtasidagi korrelyatsion tahlil (SPSS natijalari) O‘zgaruvchilar Kommunikativ kompetensiya Empatiya Kommunikativ kompetensiya 1 0.689** Empatiya 0.689** 1 Izoh: p < 0.01 Korrelyatsion tahlil natijalariga ko‘ra, kommunikativ kompetensiya va empatiya o‘rtasida kuchli ijobiy bog‘liqlik mavjud (r = 0.689; p < 0.01). Bu natija shuni ko‘rsatadiki, empatiya darajasi yuqori bo‘lgan bo‘lajak o‘qituvchilarda kommunikativ ko‘nikmalar ham samarali shakllangan bo‘ladi. Umuman olganda, metodologik tahlil natijalari kommunikativ kompetensiya va empatiya o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni empirik jihatdan tasdiqlaydi. Bu esa pedagog kadrlarni tayyorlash jarayonida psixologik treninglar, kommunikativ mashg‘ulotlar va empatiyani rivojlantiruvchi maxsus dasturlarni joriy etish zarurligini ko‘rsatadi. Mazkur yondashuv o‘qituvchilarning kasbiy samaradorligini oshirish va ta’lim jarayonida ijobiy psixologik muhit yaratishga xizmat qiladi. Muhokama. Tadqiqot natijalari boshlang‘ich ta’lim o‘qituvchilarini tayyorlash jarayonida kommunikativ kompetensiya va empatiya o‘rtasida sezilarli darajada ijobiy bog‘liqlik mavjudligini ko‘rsatdi. Olingan empirik ma’lumotlar shuni tasdiqlaydiki, empatiya darajasi yuqori bo‘lgan bo‘lajak o‘qituvchilar o‘quvchilar bilan samarali muloqot o‘rnatish, ularning hissiy holatini tushunish va pedagogik vaziyatlarga moslashish bo‘yicha yuqori ko‘rsatkichlarga ega bo‘ladi. Bu holat kommunikativ kompetensiyaning shakllanishida emotsional va ijtimoiy omillar hal qiluvchi rol o‘ynashini yana bir bor isbotlaydi. “ACADEMIC SPECTRUM” ilmiy-metodik jurnal № 4/2026 ISSN:3093-9089 Mazkur natijalar Carl Rogersning insonparvarlik psixologiyasi g‘oyalari bilan bevosita uyg‘unlashadi. Uning fikricha, empatiya pedagogik jarayonda o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasida ishonchli, ochiq va rivojlantiruvchi muhitni shakllantiruvchi asosiy omildir. Tadqiqot natijalari ham empatiya mavjud bo‘lgan holatda kommunikativ jarayonlar yanada samarali kechishini ko‘rsatdi, bu esa Rogers nazariyasining amaliy tasdig‘idir. Shuningdek, Daniel Goleman tomonidan ilgari surilgan emotsional intellekt konsepsiyasi ham olingan natijalar bilan uyg‘unlashadi. Golemanga ko‘ra, samarali muloqot faqat lingvistik ko‘nikmalarga emas, balki emotsional idrok va boshqalarning his-tuyg‘ularini tushunish qobiliyatiga ham bog‘liqdir. Tadqiqot natijalari kommunikativ kompetensiya va empatiya o‘rtasidagi kuchli korrelyatsiya (r = 0.689) aynan shu fikrni empirik jihatdan tasdiqladi. Rus psixologiya maktabi vakillari, xususan L. S. Vygotskiyning ijtimoiy-madaniy yondashuvi ham ushbu natijalarni nazariy jihatdan asoslaydi. Vygotskiy insonning psixik rivojlanishi ijtimoiy muloqot jarayonida shakllanishini ta’kidlagan bo‘lib, kommunikativ kompetensiya aynan ijtimoiy tajriba va muloqot orqali rivojlanadi. Tadqiqot natijalari esa empatiya bu jarayonning emotsional asosini tashkil etishini ko‘rsatdi. A. N. Leontyevning faoliyat nazariyasiga ko‘ra, muloqot inson faoliyatining ajralmas qismi bo‘lib, u shaxsning ichki psixologik tuzilishini shakllantiradi. Ushbu yondashuvga mos ravishda, tadqiqot natijalari kommunikativ kompetensiya faqat texnik muloqot ko‘nikmasi emas, balki shaxsning ichki emotsional va motivatsion tizimi bilan chambarchas bog‘liq ekanini ko‘rsatdi. O‘zbekiston ta’lim tizimi sharoitida ham ushbu natijalar muhim amaliy ahamiyatga ega. Boshlang‘ich ta’lim bosqichida o‘qituvchi o‘quvchi uchun nafaqat bilim manbai, balki psixologik tayanch nuqtasi ham hisoblanadi. Shu sababli empatiya va kommunikativ kompetensiyaning uyg‘un rivojlanishi sinfda ijobiy psixologik muhit yaratish, o‘quvchilarning motivatsiyasini oshirish va ta’lim sifatini yaxshilashda muhim rol o‘ynaydi. Shuningdek, tadqiqot natijalari bo‘lajak o‘qituvchilarni tayyorlash jarayonida faqat nazariy bilimlarga emas, balki amaliy kommunikativ treninglar, rolli o‘yinlar, reflektiv mashg‘ulotlar va empatiyani rivojlantiruvchi psixologik mashqlarga ham alohida e’tibor qaratish zarurligini ko‘rsatadi. Chunki empatiya va kommunikativ kompetensiya birgalikda rivojlangandagina o‘qituvchi kasbiy faoliyatda yuqori samaradorlikka erisha oladi. Umuman olganda, olingan natijalar kommunikativ kompetensiya va empatiya o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik pedagogik faoliyatning markaziy psixologik mexanizmlaridan biri ekanligini tasdiqlaydi. Bu esa zamonaviy ta’lim tizimida insonparvar, psixologik jihatdan yetuk va kommunikativ jihatdan kompetent o‘qituvchilarni tayyorlash zaruratini yana bir bor asoslab beradi. Xulosa. Mazkur tadqiqot boshlang‘ich ta’lim o‘qituvchilarini tayyorlash jarayonida kommunikativ kompetensiya va empatiya rivojlanishining psixologik omillarini o‘rganishga qaratildi. O‘tkazilgan nazariy tahlil va empirik natijalar asosida shuni aytish mumkinki, kommunikativ kompetensiya va empatiya o‘zaro chambarchas bog‘liq psixologik fenomenlar bo‘lib, ular bo‘lajak o‘qituvchining kasbiy samaradorligini belgilovchi asosiy omillardan biri hisoblanadi. Tadqiqot natijalari empatiya darajasi yuqori bo‘lgan talabalar kommunikativ ko‘nikmalarni ham samarali egallashini ko‘rsatdi. Bu esa o‘qituvchi faoliyatida muloqot nafaqat axborot almashish vositasi, balki o‘quvchining hissiy holatini tushunish va unga mos pedagogik ta’sir ko‘rsatish jarayoni ekanini tasdiqlaydi. Shuningdek, empirik tahlillar kommunikativ kompetensiya va empatiya o‘rtasida ijobiy va kuchli bog‘liqlik mavjudligini ko‘rsatib, ularning bir-birini to‘ldiruvchi psixologik tuzilmalar ekanini isbotladi. Nazariy jihatdan olingan natijalar Carl Rogers, Vygotskiy va Goleman kabi olimlarning qarashlari bilan uyg‘unlashib, empatiya samarali pedagogik muloqotning asosiy sharti ekanligini yana bir bor tasdiqladi. Bu esa o‘qituvchi shaxsida nafaqat bilim, balki emotsional va ijtimoiy kompetensiyalar ham rivojlangan bo‘lishi zarurligini ko‘rsatadi. O‘zbekiston ta’lim tizimi sharoitida ushbu natijalar alohida amaliy ahamiyatga ega bo‘lib, bo‘lajak o‘qituvchilarni tayyorlash jarayonida kommunikativ treninglar, empatiyani rivojlantiruvchi psixologik mashg‘ulotlar va reflektiv yondashuvlarga asoslangan ta’lim texnologiyalarini keng joriy “ACADEMIC SPECTRUM” ilmiy-metodik jurnal № 4/2026 ISSN:3093-9089 etish zarurligini asoslaydi. Chunki bunday yondashuv o‘qituvchining kasbiy kompetentligini oshirish bilan birga, ta’lim jarayonida ijobiy psixologik muhit shakllanishiga ham xizmat qiladi. Umuman olganda, kommunikativ kompetensiya va empatiyaning uyg‘un rivojlanishi zamonaviy pedagogik faoliyatning ajralmas qismi bo‘lib, u o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasida samarali, insonparvar va rivojlantiruvchi ta’lim muhitini yaratishga asos bo‘ladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati. 1. Goleman D. Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than IQ. – New York: Bantam Books, 1995. – 352 p. 2. Rogers C. R. On Becoming a Person: A Therapist’s View of Psychotherapy. – Boston: Houghton Mifflin, 1961. – 420 p. 3. Mayer J. D., Salovey P. Emotional Intelligence // Imagination, Cognition and Personality. – 1990. – Vol. 9(3). – P. 185–211. 4. Davis M. H. Empathy: A Social Psychological Approach. – Boulder: Westview Press, 1994. – 290 p. 5. Vygotsky L. S. Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. – Cambridge: Harvard University Press, 1978. – 159 p. 6. Leontiev A. N. Activity, Consciousness, and Personality. – Englewood Cliffs: Prentice-Hall, 1978. – 342 p. 7. Mehrabian A. Silent Messages. – Belmont: Wadsworth, 1971. – 240 p. 8. Bar-On R. The Bar-On Model of Emotional-Social Intelligence // Psicothema. – 2006. – Vol. 18. – P. 13–25. 9. OECD. Teaching and Learning International Survey (TALIS) 2018 Results. – Paris: OECD Publishing, 2019. – 450 p. 10. UNESCO. Teacher Development and Emotional Competence in Education Systems. – Paris: UNESCO Publishing, 2021. – 112 p. 11. Axmadov, N. R. (2022). Sotsialno-psixologo-pedagogicheskaya reabilitatsiya dezadaptirovannыx podrostkov. Science and Education, 3(2), 1045-1053. 12. Axmadov, N. R. (2022). PSIXOLOGIChESKIE OSNOVЫ REABILITATsII DIZADAPTIROVANNЫX PODROSTKOV. Integration of science, education and practice. scientific-methodical journal, 3(3), 79-84. 13. Axmadov, N. R. (2022). Dezadaptatsiya va uning o’smir xulqida na’moyon bo’lishi. Science and Education, 3(3), 389-395.