BO‘LAJAK INFORMATIKA O‘QITUVCHILARINING KASBIY TAYYORGARLIGINI RIVOJLANTIRISHNING PEDAGOGIK IMKONIYATLARI VA YO‘LLARI

Kirish. Mamlakatimizda ta’lim tizimini modernizatsiyalash, xususan, raqamli iqtisodiyotga o‘tish sharoitida informatika o‘qituvchilarining kasbiy tayyorgarligiga yangi talablar qo‘yilmoqda. "Raqamli O‘zbekiston - 2030" strategiyasining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida kadrlar “ACADEMIC SPECTRUM” ilmiy-metodik jurnal № 4/2026 ISSN:3093-9089 tayyorlash tizimini raqamli transformatsiyalash, bo‘lajak mutaxassislarning raqamli kompetensiyalarini rivojlantirish belgilangan. Shu nuqtai nazardan, bo‘lajak informatika o‘qituvchilarining kasbiy tayyorgarligini takomillashtirishning pedagogik imkoniyatlarini tadqiq etish dolzarb ahamiyat kasb etadi. Pedagogik ta’lim jarayonida bo‘lajak informatika o‘qituvchilarining kasbiy kompetensiyalarini shakllantirish nafaqat fundamental bilimlarni egallashni, balki zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini o‘quv jarayoniga integratsiya qilish ko‘nikmalarini ham o‘z ichiga oladi. Tadqiqotchi Qodirov B. E. ta’kidlaganidek, “raqamli ta’lim muhitida bo‘lajak o‘qituvchining kasbiy mahoratlarini rivojlantirishda raqamli resurslarning yetarliligi, talabalarning raqamli kompetensiyalari va metodik ta’minot muhim rol o‘ynaydi”. Asosiy qism. 1. Raqamli ta’lim muhiti – kasbiy tayyorgarlikning asosiy omili. Bo‘lajak informatika o‘qituvchilarining kasbiy tayyorgarligini takomillashtirishda raqamli ta’lim muhiti alohida pedagogik imkoniyat yaratadi. Zamonaviy raqamli ta’lim muhiti interaktivlik, moslashuvchanlik va shaxsiylashtirilgan yondashuvni ta’minlash orqali talabalarning kasbiy rivojlanishiga xizmat qiladi. Pedagogika fakultetlarida innovatsion o‘quv ko‘rgazmalari, vizual materiallar va multimediyaviy vositalardan foydalanish talabalarning amaliy ko‘nikmalarini rivojlantirishga yo‘naltirilgan. Tajribalar shuni ko‘rsatadiki, raqamli ta’lim muhitida ishlash uchun talabalarning bilim, ko‘nikma va malakalarini shakllantirishda quyidagi muammolar mavjud: - raqamli ta’lim resurslarining yetarli darajada ta’minlanmaganligi; - kredit-modul tizimida raqamli resurslarning kamligi; -talabalarni raqamli muhitda ishlashga o‘rgatuvchi dastur va yo‘riqnomalarning yetishmasligi. Ushbu muammolarni bartaraf etish uchun oliy ta’lim muassasalarida zamonaviy LMS platformalarini joriy etish, raqamli kontentlarni yaratish va ulardan foydalanish bo‘yicha maxsus kurslarni tashkil qilish maqsadga muvofiq. 2. Sun’iy intellekt vositalarining integratsiyasi. XXI asrda raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi ta'lim tizimini tubdan o‘zgartirmoqda. Xususan, sun'iy intellekt (SI) texnologiyalarining o‘quv jarayoniga kirib kelishi an'anaviy o‘qitish metodikalariga yangicha yondashuvlarni talab etmoqda. Bugungi kunda SI nafaqat texnik vosita, balki o‘qituvchi va talaba o‘rtasidagi o‘zaro hamkorlikni yangi bosqichga olib chiqadigan metodologik yordamchi sifatida namoyon bo‘lmoqda. Asosiy maqsad - SI texnologiyalaridan o‘quv jarayonida foydalanishning ilg‘or metodikalarini tizimlashtirish, mavjud yondashuvlarni tahlil qilish va samarali integratsiya yo‘llarini aniqlashdan iborat. Sun'iy intellektning ta’limdagi o‘rni. Sun'iy intellektning eng katta afzalliklaridan biri – bu adaptiv ta'limni amalga oshirish imkoniyatidir. Adaptiv ta'lim tizimlari o‘quvchining bilim darajasi, o‘rganish tezligi va qiyinchiliklarni hisobga olgan holda kontentni moslashtiradi. Sun'iy intellekt baholash jarayonini tubdan o‘zgartirmoqda. An'anaviy baholash ko‘p vaqt talab qiladigan va subyektiv bo‘lishi mumkin bo‘lgan jarayon hisoblanadi. SI esa ob'ektiv, tezkor va uzluksiz baholash imkonini beradi. SI tizimlari o‘quvchilarga real vaqt rejimida qayta aloqa berish imkoniyatiga ega. Bu, ayniqsa, til o‘rganishda muhim ahamiyat kasb etadi. Masalan, o‘quvchilar ChatGPT kabi chatbotlar bilan muloqot qilib, grammatika va kommunikatsiya bo‘yicha darhol qayta aloqa olishlari mumkin. 1-jadval Quyidagi jadvalda an'anaviy va SI asosidagi ta'lim metodikalarining qiyosiy tahlili keltirilgan: Mezonlar An'anaviy metodika SI asosidagi metodika Yondashuv Bir xil Individuallashtirilgan “ACADEMIC SPECTRUM” ilmiy-metodik jurnal № 4/2026 ISSN:3093-9089 O‘qituvchi roli Bilim uzatuvchi Fasilitator*, mentor Baholash Davriy, summativ Uzluksiz, real vaqt rejimida Kontent yetkazish Statik (darslik) Dinamik (moslashuvchan) Qayta aloqa Kechiktirilgan Darhol (real-time) SI texnologiyalari o‘quv jarayoni metodikasini tubdan o‘zgartirish salohiyatiga ega. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, SI dan samarali foydalanish quyidagi omillarga bog‘liq: 1. Pedagogik yondashuvning ustuvorligi – SI texnologik vosita sifatida pedagogik maqsadlarga xizmat qilishi kerak, aksincha emas. 2. O‘qituvchilarning malakasini oshirish – O‘qituvchilarni SI vositalaridan foydalanish bo‘yicha tizimli ravishda o‘qitish, ularning raqamli kompetensiyalarini rivojlantirish zarur. Bu borada hamkasblar o‘rtasidagi hamkorlik va maktab bazasidagi professional rivojlanish eng samarali usul hisoblanadi. 3. Etik tamoyillarga rioya qilish – Ma'lumotlar xavfsizligi, shaxsiy hayot daxlsizligi va algoritmik tarafkashlik kabi muammolarni hal qilish uchun aniq qoidalar va standartlar ishlab chiqish lozim. 4. Inson omilining saqlanishi – SI hech qachon o‘qituvchining o‘rnini to‘liq egallay olmaydi. Uning roli – o‘qituvchini qo‘llab-quvvatlash, uning vaqtini tejash va pedagogik samaradorlikni oshirishdan iborat. Global miqyosda sun’iy intellekt vositalarini pedagogik ta’limga integratsiya qilish tendensiyasi kuzatilmoqda. Yevropa Ittifoqi tomonidan Tojikistonda amalga oshirilgan loyiha doirasida o‘qituvchilar uchun sun’iy intellekt vositalari (ChatGPT, Canva, HeyGen, Perplexity) dan foydalanish bo‘yicha maxsus treninglar tashkil etilgan. Ushbu tajriba bo‘lajak informatika o‘qituvchilarini tayyorlashda sun’iy intellekt vositalaridan foydalanish imkoniyatlarini kengaytiradi. Shuningdek, Qozog‘istonning Astana Xalqaro Universitetida o‘tkazilgan "Bo‘lajak informatika o‘qituvchilarida tanqidiy fikrlashni rivojlantirishning zamonaviy yondashuvlari" mavzusidagi seminar AI-simulyatorlarining ta’lim jarayoniga integratsiyasi masalalarini muhokama qilgan. Bu bo‘lajak informatika o‘qituvchilarida nafaqat texnik, balki kognitiv kompetensiyalarni rivojlantirish zarurligini ko‘rsatadi. 3. Tarmoq klasterli integratsiya – innovatsion yondashuv. Mamatova Sh. F. tomonidan taklif etilgan tarmoq klasterli taqsimlangan integratsiya modeli bo‘lajak informatika o‘qituvchilarini dasturlash sohasida tayyorlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu model pedagogika universitetining mintaqadagi umumta’lim maktablari bilan o‘zaro hamkorligi asosida "aqlli muhit" yaratishni nazarda tutadi. "Maxsus yaratilgan aqlli muhit vositalari asosida ixtisoslashtirilgan sinf o‘quvchilarini va bo‘lajak informatika o‘qituvchilarini dasturlash sohasida birgalikda o‘qitish uchun pedagogika universitetining mintaqadagi umumta’lim tashkilotlari bilan tarmoq klasterli integratsiyasi samarali natijalar beradi". Gamifikatsiya vositalari va shaxsiylashtirilgan o‘quv materiallaridan foydalanish o‘quv motivatsiyasini saqlab qolishga va loyiha faoliyatini samarali tashkil etishga imkon beradi. 4. Pedagogik amaliyotning o‘rni. Pedagogik amaliyot bo‘lajak informatika o‘qituvchilarining kasbiy tayyorgarligida muhim bosqich hisoblanadi. Abdullayeva N. va Jo‘rayeva G. ta’kidlashicha, "haqiqiy ta’lim muhitiga kirish, o‘quvchilarning jonli guruhi bilan tanishish, sinfda va maktabda ta’lim muhitini yaratishda ishtirok etish bo‘lajak o‘qituvchining kasbiy kompetensiyalarini boyitadi" . Pedagogik amaliyot jarayonida talaba: - nazariy bilimlarni amaliyotda qo‘llash imkoniyatiga ega bo‘ladi; - o‘quv materiali bilan bevosita ishlash tajribasini orttiradi; “ACADEMIC SPECTRUM” ilmiy-metodik jurnal № 4/2026 ISSN:3093-9089 - qiyin vaziyatlarni hal qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi; - kasbiy eruditsiyasini takomillashtiradi. Informatika o‘qituvchisi tayyorlashda pedagogik amaliyotning o‘ziga xos xususiyati shundaki, talaba zamonaviy dasturiy vositalar, dasturlash tillari va raqamli resurslardan real ta’lim jarayonida foydalanish tajribasini orttiradi. 5.Interfaol metodlarning qo‘llanilishi. Bo‘lajak informatika o‘qituvchilarining kasbiy tayyorgarligini takomillashtirishda interfaol o‘qitish usullari muhim pedagogik imkoniyat yaratadi. Xususan, "Informatikaning nazariy asoslari" fanini o‘qitishda interfaol usullardan foydalanish talabalarning kasbiy kompetentligini shakllantirishga xizmat qiladi. Interfaol metodlar: - muammoli vaziyatlarni tahlil qilish; - loyiha asosida o‘qitish; - keys-stadilar; - rolli o‘yinlar; - brainstorming. Ushbu metodlar talabalarning tanqidiy fikrlashini, ijodiy yondashuvini va mustaqil qaror qabul qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. 6. Xalqaro tajribalar va ularning qo‘llanilishi. Yevropada TINKER loyihasi (2024-2026) doirasida informatika o‘qituvchilarini tayyorlashning yangi pedagogik modeli ishlab chiqilgan. Ushbu model to‘rtta asosiy komponentni o‘z ichiga oladi: - informatika sohalari va kompetensiyalari; - autentik ta’lim; - gender inklyuziyasi; - o‘qituvchi va kasbiy rivojlanish. Loyiha doirasida 100 dan ortiq pedagoglar maxsus treninglardan o‘tgan va 300 nafar o‘qituvchi malaka oshirgan. Bu tajriba O‘zbekistonda bo‘lajak informatika o‘qituvchilarini tayyorlashda inklyuziv yondashuv va autentik ta’limni joriy etish imkoniyatlarini ko‘rsatadi. 7. Kasbiy madaniyatni rivojlantirishning nazariy-metodologik asoslari. Bo‘lajak informatika o‘qituvchilarining kasbiy tayyorgarligi nafaqat texnik bilimlarni, balki kasbiy madaniyatni ham o‘z ichiga oladi. Kasbiy madaniyat pedagogning kasbiy kompetensiyalari, axloqiy-etik qadriyatlari hamda reflektiv faoliyati orqali shakllanadi. Informatika o‘qituvchisi uchun bu, ayniqsa, muhim, chunki raqamli texnologiyalar bilan ishlashda axloqiy me’yorlar, ma’lumotlar xavfsizligi va kiberetika masalalari dolzarb hisoblanadi. Shaxsga yo‘naltirilgan, tizimli va madaniy-kontekstual yondashuvlar bo‘lajak informatika o‘qituvchilarining kasbiy madaniyatini rivojlantirishning metodologik asosini tashkil etadi. Xulosa. Bo‘lajak informatika o‘qituvchilarining kasbiy tayyorgarligini takomillashtirishning pedagogik imkoniyatlari tahlili quyidagi xulosalarni chiqarishga imkon beradi: 1. Raqamli ta’lim muhiti bo‘lajak informatika o‘qituvchilarining kasbiy kompetensiyalarini shakllantirishda asosiy pedagogik imkoniyat yaratadi. Shu bois, oliy ta’lim muassasalarida zamonaviy LMS platformalari va raqamli resurslar bilan ta’minlangan infratuzilmani yaratish zarur. 2. Sun’iy intellekt vositalarini o‘quv jarayoniga integratsiya qilish talabalarning zamonaviy texnologiyalar bilan ishlash ko‘nikmalarini rivojlantiradi va ularni kelajak kasbiy faoliyatiga tayyorlaydi. 3. Tarmoq klasterli integratsiya modeli pedagogika universitetlari va umumta’lim maktablarining hamkorligini kuchaytirish orqali bo‘lajak informatika o‘qituvchilarining amaliy tayyorgarligini oshiradi. 4. Pedagogik amaliyotni takomillashtirish, uning muddatini oshirish va mazmunini boyitish bo‘lajak informatika o‘qituvchilarining kasbiy moslashuvini tezlashtiradi. 5. Xalqaro tajribalarni o‘rganish va milliy ta’lim tizimiga moslashtirish asosida inklyuziv ta’lim va autentik yondashuvlarni joriy etish maqsadga muvofiq. Takliflar. Taklif sifatida, bo‘lajak informatika o‘qituvchilarining kasbiy tayyorgarligini takomillashtirish uchun: “ACADEMIC SPECTRUM” ilmiy-metodik jurnal № 4/2026 ISSN:3093-9089 - “Raqamli pedagogika” va “Sun’iy intellekt asoslari” kabi maxsus kurslarni o‘quv rejasiga kiritish; - universitet va maktab hamkorligida "aqlli muhit" laboratoriyalarini tashkil etish; - talabalarning loyiha faoliyatini rag‘batlantirish va gamifikatsiya vositalaridan keng foydalanish; - xorijiy tajribalarni o‘rganish va mahalliylashtirish asosida inklyuziv ta’lim metodikasini ishlab chiqish tavsiya etiladi.