MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARDA EMOTSIONAL INTELLEKTNI SHAKLLANTIRISHNING PSIXOLOGIK-PEDAGOGIK ASOSLARI

Kirish. Maktabgacha yosh davri inson hayotining eng muhim va mas’uliyatli bosqichlaridan biri hisoblanadi, chunki aynan shu davrda bola shaxsining asosiy psixologik xususiyatlari, ijtimoiy ko‘nikmalari hamda emotsional tajribasi shakllanadi. Zamonaviy psixologik va pedagogik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, bolalarning intellektual rivojlanishi bilan bir qatorda ularning emotsional rivojlanishiga ham alohida e’tibor qaratish zarur. Chunki emotsional intellekt shaxsning nafaqat o‘z his-tuyg‘ularini anglash va boshqarish qobiliyatini, balki boshqalar bilan samarali muloqot qilish, ijtimoiy munosabatlarni to‘g‘ri yo‘lga qo‘yish va hayotiy vaziyatlarga moslashish imkoniyatlarini ham belgilab beradi. “ACADEMIC SPECTRIUM” ilmiy-metodik jurnal Maktabgacha yoshdagi bolalarda emotsional intellektni shakllantirish ma-salasi bugungi kunda ta’lim tizimining dolzarb muammolaridan biri sifatida qaralmoqda. Chunki ushbu davrda bola atrofmuhitni faol o‘rganadi, o‘z his-tuyg‘ularini ifodalashni boshlaydi va boshqalarning emotsional holatini tushunishga intiladi. Shu bois, bolalarda emotsional intellektni rivojlantirish jarayoni tasodifiy emas, balki maqsadli, tizimli va ilmiy asoslangan pedagogik yondashuvni talab qiladi. Bu jarayonda tarbiyachi, ota-ona va ijtimoiy muhit-ning o‘zaro hamkorligi muhim ahamiyat kasb etadi. Adabiyotlar tahlili. Maktabgacha yoshdagi bolalarda emotsional intellektni shakllantirish muammosi psixologiya va pedagogika fanlarida keng o‘rganilgan bo‘lib, bu boradagi ilmiy adabiyotlar tahlili ushbu yo‘nalishning nazariy va amaliy jihatdan muhimligini ko‘rsatadi. Emotsional rivojlanish masalasi dastlab klassik psixologiya doirasida ko‘rib chiqilgan bo‘lsa, keyinchalik u mustaqil tadqiqot yo‘nalishiga aylangan. Ayniqsa, shaxs rivojlanishida emotsiyalarning o‘rni, ularning boshqarilishi va ijtimoiy munosabatlarga ta’siri masalalari ko‘plab olimlar tomonidan izchil tahlil qilingan. Emotsional rivojlanishning psixologik asoslarini tushuntirishda Lev Vigotskiyning ilmiy qarashlari alohida ahamiyatga ega. U bolaning psixik rivojlanishini ijtimoiy muhit bilan uzviy bog‘liq holda talqin qilib, emotsiyalar ham ijtimoiy tajriba asosida shakllanishini asoslab bergan. Vigotskiy nazariya-siga ko‘ra, bolaning kattalar bilan muloqoti uning emotsional va kognitiv rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Shu sababli, maktabgacha yosh davrida bolaga to‘g‘ri pedagogik ta’sir ko‘rsatish orqali uning emotsional intellektini samarali rivojlantirish mumkin. Shaxsning emotsional rivojlanishini bosqichma-bosqich o‘rganishda Erik Eriksonning nazariyasi muhim manba hisoblanadi. Erikson inson hayotini sakkiz bosqichga ajratib, har bir bosqichda muayyan psixologik muammolar hal etilishini ta’kidlagan. Maktabgacha yosh davrida bola tashabbuskorlik va aybdorlik hissi o‘rtasida muvozanat topadi, bu esa uning emotsional barqarorligiga ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois, bu davrda bolani qo‘llab-quvvatlash va uning mustaqilligini rag‘batlantirish emotsional intellektni shakllantirishda muhim omil hisoblanadi. Emotsiyalar va ularning boshqarilishi masalalari Zigmund Freydning psixoanalitik qarashlarida ham o‘z aksini topgan. Freyd inson xulq-atvorida ongsiz jarayonlarning rolini ta’kidlab, emotsional holatlarning ichki konfliktlar bilan bog‘liqligini ko‘rsatgan. Uning fikricha, bolalik davrida shakllangan emotsional tajribalar keyingi hayot davomida ham muhim ahamiyatga ega bo‘ladi. Shu sababli, maktabgacha yoshdagi bolalarda ijobiy emotsional tajribani shakllantirish muhim vazifa hisoblanadi. Emotsional intellekt tushunchasining zamonaviy talqini Daniel Goleman tomonidan keng ommalashtirilgan. U emotsional intellektni o‘z his-tuyg‘ularini anglash, boshqarish, boshqalarni tushunish va samarali muloqot qilish qobili-yati sifatida izohlaydi. Goleman emotsional intellektni hayotiy muvaffaqiyat-ning muhim omili sifatida baholab, uni bolalikdan boshlab rivojlantirish zarurligini ta’kidlaydi. Uning tadqiqotlari ta’lim tizimida emotsional rivojlanish-ga alohida e’tibor qaratish lozimligini ko‘rsatadi. Maktabgacha yoshdagi bolalarda emotsional rivojlanishning amaliy ji-hatlari Jan Piajening ilmiy ishlarida ham muhim o‘rin tutadi. Piaje bolaning ta-fakkur rivojlanishini bosqichlarga ajratib, har bir bosqichda uning dunyoni idrok etish usullari o‘zgarishini ko‘rsatgan. Bu jarayonda emotsiyalar ham muhim rol o‘ynaydi, chunki bola o‘z tajribasini emotsional jihatdan baholaydi. Shu bois, ta’lim jarayonida bolalarning emotsional tajribasini hisobga olish za-rur. Pedagogik nuqtai nazardan emotsional intellektni rivojlantirish masalasi Anton Makarenko va Vasiliy Suxomlinskiyning asarlarida ham o‘z aksini top-gan. Makarenko jamoa orqali tarbiyalash g‘oyasini ilgari surib, ijtimoiy muhit-ning shaxs rivojiga ta’sirini ta’kidlagan. Suxomlinskiy esa bolalarning ruhiy dunyosiga e’tibor berish, ularning his-tuyg‘ularini hurmat qilish zarurligini asoslab bergan. Unga ko‘ra, mehr-muhabbat va ishonch asosida qurilgan tarbiya bolalarda ijobiy emotsional sifatlarni rivojlantiradi. Shuningdek, zamonaviy tadqiqotlarda maktabgacha ta’lim muassasalari-da emotsional muhitni shakllantirish, o‘yin faoliyati orqali emotsional ko‘nikmalarni rivojlantirish, hamda tarbiyachilarning psixologik kompetentlig-ini oshirish masalalari keng yoritilgan. Ilmiy adabiyotlar tahlili shuni “ACADEMIC SPECTRIUM” ilmiy-metodik jurnal ko‘rsatadiki, emotsional intellektni rivojlantirish ko‘p omilli jarayon bo‘lib, unda biologik, psixologik va ijtimoiy omillar o‘zaro ta’sirda bo‘ladi. Muhokama. Maktabgacha yoshdagi bolalarda emotsional intellektni shakllantirish masalasi yuzasidan olib borilgan ilmiy qarashlar va amaliy yondashuvlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, bu jarayon ko‘p qirrali hamda murakkab psixologik-pedagogik hodisa sifatida namoyon bo‘ladi. Muhokama jarayonida aniqlanishicha, emotsional intellektni rivojlantirish faqatgina bolaga alohida mashg‘ulotlar o‘tkazish orqali emas, balki uning kundalik faoliyati, ijtimoiy muhitdagi o‘zaro ta’siri va tarbiyaviy jarayonlarning umumiy tizimi orqali amalga oshiriladi. Shu sababli, mazkur jarayonni izchil va samarali tashkil etish uchun kompleks yondashuv zarur hisoblanadi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, maktabgacha yosh davrida bolalarning emotsional rivojlanishi notekis kechadi va bu ularning individual xususiyatlariga, oilaviy muhitiga hamda ta’lim muassasasidagi sharoitlarga bog‘liq bo‘ladi. Ayrim bolalarda emotsiyalarni ifodalash va boshqarish ko‘nikmalari tez shakllansa, boshqalarida bu jarayon nisbatan sekinroq kechadi. Bu esa tarbiyachilar va ota-onalardan har bir bolaga individual yon-dashuvni talab qiladi. Ayniqsa, bolalarning emotsional ehtiyojlarini inobatga olish, ularning ichki kechinmalariga befarq bo‘lmaslik muhim ahamiyat kasb etadi. Muhokama davomida aniqlanishicha, o‘yin faoliyati emotsional intellektni rivojlantirishning eng samarali vositalaridan biri hisoblanadi. Chunki o‘yin ja-rayonida bola tabiiy ravishda o‘z histuyg‘ularini ifoda etadi, boshqalarning holatini tushunishga harakat qiladi va ijtimoiy rollarni o‘zlashtiradi. Shu bilan birga, rolli o‘yinlar bolalarda empatiya, hamkorlik va muammoli vaziyatlarni hal qilish ko‘nikmalarini shakllantirishda muhim o‘rin tutadi. Demak, o‘yin faoliyatini maqsadli tashkil etish orqali emotsional rivojlanishni samarali qo‘llab-quvvatlash mumkin. Bundan tashqari, muhokama jarayonida ta’lim muassasasidagi psixologik muhitning ahamiyati ham alohida ta’kidlandi. Ijobiy va qo‘llab-quvvatlovchi muhit bolalarda o‘ziga ishonch, ochiqlik va emotsional barqarorlikni shakllantiradi. Aksincha, salbiy yoki zo‘ravonlikka asoslangan muhit bolalar-da qo‘rquv, xavotir va agressiv xatti-harakatlarning paydo bo‘lishiga olib kelishi mumkin. Shu bois, maktabgacha ta’lim tashkilotlarida sog‘lom emotsional muhitni yaratish ustuvor vazifa sifatida qaralishi lozim.