TALABALARNING DUAL TA’LIM TIZIMIGA MOSLASHUVINING PEDAGOGIK-PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI

Kirish. Bugungi kunda jamiyatning rivojlanishi inson hayotining iqtisodiy, siyosiy, ijtimoiy va ma’naviy sohalarida faol namoyon bo‘lib, ishlab chiqarish va iste’moldan tortib madaniyat, fan va ta’limgacha bo‘lgan turli sohalarga ta’sir ko‘rsatmoqda. Bugungi kunga kelib, dual ta’lim modeli Shvetsiya, Buyuk Britaniya, Yaponiya va Germaniya kabi mamlakatlarning ta’lim tizimlari tajribasi bilan tasdiqlangan dunyodagi yuqori malakali kadrlar tayyorlashning ilg‘or shakllaridan biridir. Shuningdek, “Taʼlim toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuniga muvofiq yoshlarning kasblar va mutaxassisliklarni egallashga boʻlgan qiziqishlarini qoʻllab-quvvatlash uchun keng imkoniyatlar yaratish hamda professional taʼlim tizimida dual taʼlimni tashkil etish maqsadida Vazirlar Mahkamasining 29.03.2021 yildagi 163-son qarori qabul qilingan. Ta’limning ikki tomonlama shakli bo‘yicha mutaxassislar tayyorlashning ijobiy tomonlari bu bevosita ta’limning ikki tomonlama shakli bo‘yicha mutaxassislar tayyorlash talabalarning ish joyida amaliy mashg‘ulotlarini ta’minlashdan iboratdir. Bu ularga amaliy tajriba orttirish va maktab hamda oliy ta’limning haqiqiy ta’lim muhitida qanday ishlashni tushunish imkonini beradi. Ta’lim tashkilotlarda uzoq yillik tajribasi va uni tashkil etishning tegishli sharoitida har xil turdagi pedagogik amaliyotni o‘tkazish zarur shart-sharoitlarni yaratadi va bo‘lajak pedagog xodimlar tomonidan ta’limning ikki tomonlama shaklini joriy etishni tezlashtiradi. Bu mutaxassis bakalavr ta’lim va kasbiy darajasiga ega bo‘lgan mutaxassisning malaka xususiyatlariga muvofiq kasbiy faoliyat uchun yetarli miqdordagi bilim va ko‘nikmalarni ta’minlashda yakuniy pedagogik amaliyot uni amalga oshirishning uzluksizligi va ketma-ketligini o‘z ichiga olishi bilan izohlanadi. Har xil turdagi pedagogik amaliyot davomida boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari bilan doimiy hamkorlik motivatsiyani shakllantirishni ta’minlaydi Muhokama.O‘tgan asrning 60-yillari oxirida Garvard universiteti professori Daniel Bell birinchi marta "dual ta’lim" tushunchasini kiritdi, u quyidagi fikrlarni ta’kidlab o‘tdi: Insoniyat rivojlanishidagi ushbu yangi davr ba’zan axborot jamiyati yoki bilimlar jamiyati deb ataladi, chunki u bilim va bilim sohasida hal qiladigan vazifalarni hisobga olgan holda axborot, shuningdek xizmatlar jamiyati, chunki ushbu yangi jamiyatda ishlaydigan aholining tobora ko‘proq qismi xizmat ko‘rsatish sohasida ishtirok etmoqda. Shunga qaramay, bugungi kunda inson faoliyati asosidagi "axborot" va "bilim" tushunchalari birinchi o‘ringa chiqmoqda. Ikkalasi ham ta’lim bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, bu ikki tomonlama ta’lim ajralmas qismi bo‘lgan dual ta’limni yangi tizimining paydo bo‘lishini anglatadi. "Dual ta’lim" atamasini rossiyalik olim va pedagog Aleksandr Mixaylovich Novikov kiritgan. Rossiya ta’lim akademiyasi akademigi. A. M. Novikov o‘zining monografiyasining annotatsiyasida shunday yozadi: "insoniyat o‘z mavjudligining mutlaqo yangi davriga – Dual davrga keskin o‘tdi. Siyosat, iqtisodiyot, madaniyat, ishda, har bir insonning shaxsiy hayotida tub o‘zgarishlarga sabab bo‘ldi. Bugungi kunda ta’limning ushbu asosliligi ta’limning dual turini shakllantirishda ham ustunlik qilishi mumkin. Yevropa ta’lim tizimi amaliyotidan ko‘rinib turibdiki, dual ta’lim tashkiloti va ish beruvchilarning kelajakdagi mutaxassisning muvaffaqiyatli kasbiy va ijtimoiy moslashuvi bo‘yicha o‘zaro ta’sirining mahsulidir. Talaba allaqachon o‘quv jarayonining dastlabki bosqichlarida korxona xodimi sifatida ishlab chiqarish jarayoniga kiritilgan. Mashhur psixolog Adam Smit o‘zining asarida dual treningda shogirdlik va murabbiylik tizimini ish joyida kasbiy tayyorgarlikning an'anaviy usullari deb hisoblash kerakligini ta’kidladi, chunki usta bilan birga ishlagan yosh ishchilar kasb asoslarini o‘rgandilar. Ishlab chiqarish, xususan, umumta’lim maktabi uchun Dual ta’lim-bu xodimlarni aniq "buyurtma asosida" tayyorlash, ularning barcha talablariga maksimal darajada muvofiqligini ta’minlash, ishchilarni qidirish va tanlash, ularni qayta tayyorlash va moslashtirish xarajatlarini tejash imkoniyatidir. Bundan tashqari, eng yaxshi bitiruvchilarni tanlash imkoniyati ham mavjud, chunki amaliy mashg‘ulotlar davrida ularning kuchli va zaif tomonlarini o‘rganiladi. Dual ta’lim ta’lim tashkiloti va ish beruvchilarning kelajakdagi mutaxassisning muvaffaqiyatli kasbiy va ijtimoiy moslashuvi bo‘yicha o‘zaro ta’sirining mahsulidir. Talaba allaqachon o‘quv jarayonining dastlabki bosqichlarida korxona xodimi sifatida ishlab chiqarish jarayoniga kiritilgan. Adam Smit o‘zining mashhur asarida Dual ta’limda shogirdlik va murabbiylik tizimini ish joyida kasb-hunar o‘qitishning an'anaviy usullari deb hisoblash kerakligini ta’kidlagan, chunki usta yonida ishlayotganda yosh ishchilar kasb asoslarini o‘rganishgan “ACADEMIC SPECTRIUM” ilmiy-metodik jurnal Talabalar uchun Dual ta’lim mustaqillikka erishish va kattalar hayotiga og‘riqsiz moslashish uchun ajoyib imkoniyatdir. Ikki tomonlama ta’lim tizimi korxonalar, talabalar, shuningdek, davlat manfaatlariga muvofiqligini kafolatlaydi. Korxonalar uchun dual ta’lim o‘zlari uchun barcha talablarga to‘liq javob beradigan yuqori malakali kadrlarni tayyorlash uchun yaxshi imkoniyatdir, shu bilan birga mutaxassislarni izlash, ularni qayta tayyorlash va moslashtirish uchun vaqt va xarajatlarni kamaytiradi. Bundan tashqari, korxona ta’lim va kasbiy tashkilotning eng yaxshi bitiruvchilarini tanlash imkoniyatiga ega, chunki o‘qish davomida talabalar to‘liq qodir bo‘lgan narsalarini namoyish etadilar. O‘z navbatida, xodimlarni tanlashga bunday yondashuv ularni to‘liq fidoyilik bilan o‘rganishga undaydi. Talabalar uchun dual ta’lim kelajakka barqarorlik va ishonchni qozonish uchun ajoyib imkoniyatdir. Ushbu tizim keraksiz qiyinchiliklarsiz professional va mehnat faoliyatiga muammosiz va teng ravishda qo‘shilish imkonini beradi. Dual ta’lim nafaqat ma’lum kasbiy majburiyatlarni bajarishni o‘rganishga yordam beradi, balki ishchi jamoada muvaffaqiyatli moslashishga imkon beradi, kerakli vakolat va javobgarlikni shakllantiradi. Hech bir kasb-hunar ta’limi muassasasi ishlab chiqarishni ichki tomondan dual ta’lim kabi tushunishni ta’minlay olmaydi, bu esa uni muvaffaqiyatli martaba uchun boshlang‘ich nuqtaga aylantiradi. Davlat uchun dual ta’lim – birinchidan, malaka kadrlarini yuqori samarali tayyorlash va ularni to‘siqsiz ishga joylashtirish, ikkinchidan, iqtisodiy nuqtai nazardan, bu ta’lim o‘zini o‘zi moliyalashtiradi. Yuqoridagilarga asoslanib, Dual ta’lim tizimi bo‘yicha quyidalarni ta’kidlash kerak: 1. Mutaxassislarni amaliy o‘qitish nafaqat o‘quv tashkilotlarining ustaxonalari, laboratoriyalari va o‘quv maydonchalarida, balki korxonalarda ham amalga oshiriladi. 2. Ta’lim dasturlarining mazmuni va tuzilishi ta’lim muassasasi va korxona o‘rtasida kelishilgan bo‘lib, bu barcha tomonlarning talablarini qondirishga imkon beradi. 3. Ta’lim muassasasi va korxona o‘rtasida yaqin munosabatlar paydo bo‘lishi va shakllanishi mumkin. 4. Ishga joylashishda mehnat jarayoniga tez moslashish mumkin. 5. Ta’lim muassasasidagi nazariy faoliyatning korxonada amaliy ishlarga doimiy ravishda o‘zgarishi o‘qitishning eng yaxshi motivatsiyasi bo‘lib xizmat qiladi, shu bilan birga ishlab chiqarish jarayoni ko‘p jihatdan zarar ko‘rmaydi. 6. Kasbni aniqroq tushunishni, shuningdek standartlashtirilgan tayyorgarlik darajasini kafolatlaydi. Dual ta’lim dasturlari asosida quyidagilarni amalga oshirish mumkin. Jumladan: - yuqori malakali ishchi va texnik kadrlarni tayyorlash samaradorligini oshirish uchun qo‘shimcha imkoniyatlar ochadi; - kasb-hunar ta’limi diversifikatsiyasini ta’minlash, ya’ni. taklif etilayotgan professional dasturlarning xilma-xilligini oshirishga imkon beradi; - talabalarning har tomonlama kasbiy rivojlanishiga hissa qo‘shish; - turli tizimlarning (fan va ta’lim, fan va ishlab chiqarish va boshqalar) o‘zaro bog‘liqligini, o‘zaro bog‘liqligini va o‘zaro ta’sirini ta’minlaydi, bu esa kasbiy ta’limda sifat o‘zgarishiga olib keladi. Ta’lim jarayoniga dual ta’lim tizimini joriy etish amaliyoti an'anaviy ta’lim modeliga nisbatan quyidagi afzalliklarni isbotladi 1.Dual ta’lim an'anaviy o‘qitish vositalari va usullarining asosiy kamchiliklarini bartaraf etishga qaratilgan. 2. Dual tizim ta’limning nazariy va amaliy qismi o‘rtasidagi farqni bekor qiladi. 3. Talabalarni korxonaning korporativ etikasi, ta’lim bosqichida uning xususiyatlari bilan tanishtirish. 4. Talabalarning nazariy bilimlarga ega bo‘lishlari va amaliy ish tajribasiga ega bo‘lishlari uchun yuqori motivatsiya. 5. Mutaxassislarni tayyorlashning dual tizimi bilan ta’lim muassasalari korxonalarning kelajakdagi ishchilarga qo‘yiladigan barcha talablarini hisobga oladi. “ACADEMIC SPECTRIUM” ilmiy-metodik jurnal 6. Korxona rahbarlarining o‘z xodimlarini yuqori sifatli nazariy va amaliy o‘qitishga qiziqishi. Dual ta’lim tizimining ijobiy tomonlarini sanab, uning kamchiliklarini ham ko‘rib chiqishimiz mumkin: 1. Motivatsiya bilan bir qatorda, korxonada ta’lim darajasi yomonlashishi mumkin. 2. Ta’lim tashkilotlarining o‘quv dasturlari har doim ham korxonada bajariladigan ishlarning mavsumiy ketma-ketligini qo‘llab-quvvatlamaydi. 3. Ta’lim tashkiloti ba’zan kompaniyaga talab qilinadigan o‘quv materialini o‘z vaqtida taqdim etishga vaqt topolmaydi. 4. Bo‘sh ish o‘rinlari yo‘qligi sababli korxonalarning yangi mutaxassislarni qabul qilishga tayyor emasligi. 5. Moliyaviy resurslarning etishmasligi tufayli korxonalar o‘zlari ishlab chiqaradigan mahsulot narxini oshirish orqali ta’lim uchun mablag‘ topishga majbur bo‘lmoqdalar. T.Dmitriyenko va P.Obraztsov ushbu yondashuv doirasida barcha fanlarni qamrab oladigan va talabalarni tayyorlashning butun jarayoni orqali o‘tadigan kontekstli kasbiy tarkibga asoslangan amaliyotga yo‘naltirilgan o‘qitish texnologiyalarini qo‘llashni taklif qilmoqdalar. F.G.Yalalov faoliyat-kompetentsiya paradigmasida talabalarda bilim, ko‘nikma va malakalarga qo‘shimcha ravishda kasbiy faoliyat tajribasini shakllantirishni taklif qiladi. Bu oddiy o‘quv mashg‘ulotlari bilan bir qatorda talabani kasbiy mehnat vazifalarini bajarishga jalb qilish bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan dual ta’lim konsepsiyasini amalga oshirish hisoblanadi. Haqiqiy ish muhitiga botgan talaba turli xil kasbiy muammolarni hal qilishda faolroq ishtirok etadi va shu bilan amaliy tajribaga ega bo‘ladi. Amaliyotga yo‘naltirilgan ta’limni tashkil qilishda bir nechta usullarni aniqlash mumkin: - amaliyot blokini kuchaytirish (har xil turdagi amaliyotlarga, shu jumladan o‘quv, ishlab chiqarish, ilmiy-tadqiqot va aspiranturaga ajratilgan o‘quv vaqtini ko‘paytirish); - universitetda o‘quv jarayonini amalga mutaxassislarini jalb qilish: tegishli fan sohalarida o‘qituvchi-murabbiylar, innovatsion o‘qituvchilar; - Dual ta’lim tizimini ishlab chiqish va joriy etish (talabalarning maqsadli qabul qilinishi va ta’lim tashkilotlarining qiziqishi asosida); - talabalarning nazariy tayyorgarligi jarayonida kasbiy muammolarni hal qilishni o‘z ichiga oladigan, tanlangan kasbning xabardorligi va ahamiyatini, pedagogik faoliyatga tayyorligini oshiradigan innovatsion o‘qitish texnologiyalaridan foydalanish; -talabalar ilmiy jamiyatlari, biznes-inkubatorlar, ilmiy-ishlab chiqarish birlashmalari va boshqalar doirasida ilmiy-amaliy muammolarni hal etish bo‘yicha innovatsion ish shakllariga talabalarni kiritish. Dual ta’lim tizimi talabaning o‘qishi va uning ishlab chiqarishda kasbiy shakllanishi o‘rtasidagi yaqin aloqani nazarda tutadi. Kerakli miqdordagi mutaxassislar uchun jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy so‘rovi tekislanadi, ularni tayyorlashning eng aniq miqdoriy va sifat ko‘rsatkichlari aniqlanadi. Pedagogik kasbga e’tibor va uning obro‘si ortib bormoqda, bu talabalarning bilim faoliyatini, ularning mustaqilligi va mas'uliyatini oshirishga bo‘lgan motivatsiyasini oshirishga xizmat qiladi. Dual ta’lim tizimining mohiyatini, uning afzalliklari va kamchiliklarini ko‘rib chiqib, xulosa qilishimiz mumkin. Mavjud kamchiliklarga qaramay, oliy ta’lim va o‘rta kasb-hunar ta’limi o‘quv tashkilotlarining malakali, yuqori malakali, mehnat birjasida talab qilinadigan bitiruvchilarini o‘qitishning dual tizimi mutaxassislarni tayyorlashning an'anaviy tizimiga nisbatan aniq ustunlikka ega. Ta’limning ushbu modeli oliy ta’lim muassasalarida juda jozibali, ammo jamiyatda Dual ta’limning ijtimoiy - iqtisodiy holatini, ta’limdagi xalqaro integratsiya jarayonlarining rivojlanishini, jamiyatdagi mavjud me’yoriy hujjatlar va mentalitetni to‘g‘ri hisobga olgan holda to‘g‘ri foyda olish kerak. tajribasini o‘zlashtirishni o‘z ichiga oladi. Talabalarning kasbiy shakllanishi muammosini hal qilishning uslubiy asosi bo‘lajak o‘qituvchilar ularni tayyorlash jarayonida amaliyotga yo‘naltirilgan yondashuvga murojaat qilishdir. Ushbu yondashuvni amalga oshirish yo‘llari amaliyotga yo‘naltirilgan o‘qitish texnologiyalarini joriy etish va Dual ta’lim tizimini joriy etishni anglatishi mumkin.