CHET ELGA MEHNAT MIGRATSIYASI KETGAN OTA- ONALARNING FARZANDLARIDA IJTIMOIY MOSLASHUV JARAYONINING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI.

Adabiyotlar tahlili. Mehnat migratsiyasi jarayonlari va uning oila hamda farzandlar rivojlanishiga ta’siri zamonaviy ijtimoiy fanlarda keng o‘rganilayotgan muammolardan biri hisoblanadi. Migratsiya jarayonlari nafaqat iqtisodiy tizimga, balki jamiyatning ijtimoiy tuzilmasi, oilaviy munosabatlar va yosh avlodning psixologik rivojlanishiga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Xususan, ota-onasi chet elga mehnat migratsiyasiga ketgan farzandlarning ijtimoiy moslashuvi, emotsional barqarorligi va ijtimoiy xulq-atvori bilan bog‘liq muammolar ko‘plab tadqiqotchilar tomonidan ilmiy jihatdan tahlil qilingan. Shu bois ushbu muammoni o‘rganishda xalqaro, MDH hamda o‘zbek olimlari tomonidan olib borilgan tadqiqotlarni tahlil qilish muhim ahamiyatga ega. Jahon miqyosida migratsiya jarayonlari va uning ijtimoiy oqibatlarini o‘rganishda bir qator mashhur olimlar muhim ilmiy natijalarga erishgan. Jumladan, D. Messiy, S. Kastles va Xayn de Xass kabi tadqiqotchilar migratsiyani global ijtimoiy jarayon sifatida tahlil qilib, uning jamiyat rivojiga, ijtimoiy tuzilmalarga hamda oilaviy munosabatlarga ta’sirini keng yoritib berganlar. Ularning tadqiqotlarida migratsiya natijasida transmilliy oilalar shakllanishi va bunday oilalarda farzandlarning tarbiyasi o‘ziga xos sharoitlarda kechishi ta’kidlanadi. Shuningdek, Karolla Suares Orzoko va Marsello Suares Orzoko tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda migratsiya jarayonining bolalar va o‘smirlarning psixologik rivojlanishiga ta’siri, ayniqsa ota-onadan uzoqda yashashning “ACADEMIC SPECTRIUM” ilmiy-metodik jurnal emotsional va ijtimoiy oqibatlari keng tahlil qilingan. Ushbu olimlarning fikriga ko‘ra, ota-onasi migratsiyada bo‘lgan bolalarda emotsional beqarorlik, ijtimoiy moslashuvdagi qiyinchiliklar hamda tengdoshlari bilan munosabatlarda muayyan muammolar yuzaga kelishi mumkin. MDH mamlakatlari olimlari ham migratsiya jarayonlarining ijtimoiy va psixologik jihatlarini o‘rganishga katta e’tibor qaratganlar. Xususan, O.V. Zolotareva, G.S. Sarsembayeva va A. Ryskulov kabi tadqiqotchilar mehnat migratsiyasi natijasida ota-onasiz qolayotgan bolalar muammosini o‘rganib, ularning ijtimoiylashuvi va psixologik rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillarni tahlil qilganlar. Ularning ilmiy ishlarida migratsiya sharoitida oila tuzilmasining o‘zgarishi, tarbiyaviy nazoratning kamayishi hamda bolalarning ijtimoiy moslashuv jarayonida yuzaga keladigan psixologik qiyinchiliklar yoritilgan. Ushbu tadqiqotlarda ota-onasi migratsiyada bo‘lgan bolalarning ko‘pincha buva-buvi yoki boshqa qarindoshlar tarbiyasida voyaga yetishi natijasida oilaviy munosabatlar tizimi o‘zgarishi va bu holat bolalarning shaxs sifatida shakllanishiga ta’sir ko‘rsatishi ta’kidlanadi. O‘zbekiston olimlari ham migratsiya jarayonlari hamda uning ijtimoiy va psixologik oqibatlarini o‘rganishga muhim hissa qo‘shganlar. Jumladan, S. Alimov migratsiya jarayonlarini ijtimoiy-demografik nuqtai nazardan tahlil qilib, uning jamiyat va oila hayotiga ta’sirini ilmiy asosda yoritib bergan. F. Parmonov o‘z tadqiqotlarida migratsiya jarayonlarining ijtimoiy oqibatlari, ayniqsa oilaviy munosabatlar tizimiga ko‘rsatadigan ta’sirini o‘rganib, ota-onasi migratsiyada bo‘lgan farzandlarning ijtimoiylashuv jarayonida yuzaga keladigan muammolarni tahlil qilgan. Shuningdek, Sh. To‘rayev va I. Daminov tomonidan olib borilgan ilmiy izlanishlarda migratsiya jarayonining yoshlarning ijtimoiy qadriyatlari, shaxsiy mas’uliyati va ijtimoiy xulq-atvoriga ta’siri o‘rganilgan. Bundan tashqari, D.A. Majidova va D.F. Xusanova oilaviy munosabatlarning psixologik xususiyatlari hamda shaxs rivojlanishida oilaning o‘rni masalalarini o‘rganib, ota-onaning emotsional qo‘llab-quvvatlashi va tarbiyaviy ta’siri farzandlarning ijtimoiy moslashuvi jarayonida muhim omil ekanligini ta’kidlaganlar. Ularning tadqiqotlarida oila muhitidagi o‘zgarishlar, jumladan ota-onaning uzoq muddatli migratsiyasi farzandlarning emotsional holati, muloqot madaniyati va ijtimoiy faolligiga bevosita ta’sir ko‘rsatishi qayd etilgan. A.A. Bazarov esa migratsiya jarayonlarining jamiyat rivojiga hamda yosh avlodning ijtimoiy ongiga ta’sirini tahlil qilib, migratsiya sharoitida oila institutining transformatsiyasi yuz berayotganini ta’kidlaydi. Mavjud ilmiy tadqiqotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, mehnat migratsiyasi jarayonlari bolalar va o‘smirlarning ijtimoiy moslashuvi hamda psixologik rivojlanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadigan murakkab ijtimoiy-psixologik hodisa hisoblanadi. Biroq ushbu muammoni aynan ota-onasi chet elga mehnat migratsiyasiga ketgan farzandlarning ijtimoiy moslashuv jarayonining psixologik xususiyatlari nuqtai nazaridan kompleks o‘rganish hali yetarli darajada yoritilmagan. Shu sababli ushbu yo‘nalishda chuqur ilmiy tadqiqotlar olib borish dolzarb ilmiy vazifalardan biri bo‘lib qolmoqda. Asosiy qism. Zamonaviy jamiyatda mehnat migratsiyasi jarayonlari global miqyosda keng tarqalgan ijtimoiy-iqtisodiy hodisalardan biri sifatida namoyon bo‘lmoqda. Xalqaro tashkilotlar ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo bo‘yicha 280 milliondan ortiq kishi xalqaro migrant sifatida boshqa davlatlarda yashab yoki ishlamoqda. Bu ko‘rsatkich dunyo aholisining qariyb 3–4 foizini tashkil etadi. Migratsiya jarayonlarining kengayishi natijasida ko‘plab oilalarda ota-onalarning vaqtinchalik boshqa davlatlarda ishlashi kuzatilmoqda. Bunday holatda farzandlar o‘z mamlakatida qolib, qarindoshlar yoki boshqa oila a’zolari tarbiyasida voyaga yetadi. Natijada “ota-onasi migratsiyada bo‘lgan bolalar” yoki “migrant oilalar farzandlari” kabi ijtimoiy guruh shakllanmoqda. Ushbu guruhdagi bolalarning ijtimoiy moslashuvi va psixologik rivojlanish jarayoni o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, bu holat psixologiya va pedagogika fanlari uchun muhim tadqiqot yo‘nalishiga aylangan. Ota-onasi mehnat migratsiyasiga ketgan bolalarning ijtimoiy moslashuvi bir necha psixologik omillar bilan bog‘liq holda shakllanadi. Eng avvalo, oiladagi emotsional aloqalarning zaiflashuvi bolalarning psixologik holatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ota-onasi uzoq muddat migratsiyada bo‘lgan bolalarda yolg‘izlik hissi, xavotir darajasining ortishi va ijtimoiy ishonchsizlik kabi holatlar ko‘proq uchraydi. Ayrim xalqaro tadqiqotlarda ota-onasi migratsiyada bo‘lgan bolalarning qariyb 30–35 foizida emotsional beqarorlik va psixologik stress alomatlari kuzatilishi aniqlangan. Bundan tashqari, ota-onaning bevosita nazoratining kamayishi bolalarning xulq-atvorida ham muayyan o‘zgarishlarni keltirib chiqarishi “ACADEMIC SPECTRIUM” ilmiy-metodik jurnal mumkin. Ba’zi tadqiqotlarda bunday bolalarda o‘qishga bo‘lgan motivatsiyaning pasayishi yoki tengdoshlar bilan munosabatlarda qiyinchiliklar yuzaga kelishi qayd etilgan. O‘zbekiston sharoitida ham mehnat migratsiyasi jarayonlari ijtimoiy hayotning muhim omillaridan biri hisoblanadi. Turli statistik ma’lumotlarga ko‘ra, mamlakatimizdan millionlab fuqarolar vaqtinchalik mehnat faoliyati bilan chet davlatlarda ishlamoqda. Natijada ko‘plab oilalarda ota yoki ona, ayrim hollarda esa ikkala ota-ona ham migratsiyada bo‘lishi mumkin. Bu esa farzandlarning tarbiyasi, ijtimoiylashuvi va psixologik rivojlanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ta’lim muassasalari tajribasi shuni ko‘rsatadiki, ota-onasi migratsiyada bo‘lgan o‘quvchilarning bir qismi tengdoshlari bilan muloqot qilishda qiyinchiliklarga duch keladi, ayrim hollarda esa emotsional barqarorlik bilan bog‘liq muammolar kuzatiladi. Shu bilan birga, ayrim holatlarda bunday bolalar oiladagi mas’uliyatni erta his etib, mustaqillik va javobgarlik kabi sifatlarni ham tezroq rivojlantirishi mumkin. Ijtimoiy moslashuv jarayonining psixologik xususiyatlari ko‘p jihatdan oilaviy muhit, muloqot darajasi va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash tizimlariga bog‘liq. Agar migratsiyada bo‘lgan otaonalar farzandlari bilan muntazam aloqada bo‘lib, ularning hayoti va ta’lim jarayoniga qiziqish bildirsa, bolalarning ijtimoiy moslashuvi nisbatan muvaffaqiyatli kechadi. Aksincha, ota-onaning uzoq muddat aloqa qilmasligi yoki oilaviy munosabatlarning zaiflashuvi bolalarning psixologik holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu sababli ta’lim muassasalari, mahalla institutlari va psixologik xizmat tizimi ota-onasi migratsiyada bo‘lgan bolalarni qo‘llab-quvvatlashda muhim rol o‘ynaydi. Psixologik maslahatlar, ijtimoiy moslashuv treninglari hamda jamoaviy faoliyatlar orqali bunday bolalarning emotsional barqarorligini mustahkamlash va jamiyatga muvaffaqiyatli integratsiyasini ta’minlash mumkin. Umumiy xulosa. Olib borilgan nazariy tahlillar va mavjud ilmiy manbalarni o‘rganish shuni ko‘rsatadiki, zamonaviy jamiyatda mehnat migratsiyasi jarayonlari nafaqat iqtisodiy, balki muhim ijtimoiy-psixologik hodisa sifatida ham namoyon bo‘lmoqda. Migratsiya natijasida ko‘plab oilalarda ota-onalarning vaqtinchalik chet davlatlarda ishlashi kuzatilmoqda va bu holat farzandlarning ijtimoiylashuvi hamda psixologik rivojlanish jarayoniga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Ayniqsa, otaonasi chet elga mehnat migratsiyasiga ketgan bolalarda ijtimoiy moslashuv jarayoni o‘ziga xos psixologik xususiyatlarga ega bo‘lib, ularning emotsional holati, ijtimoiy munosabatlari va xulqatvorida muayyan o‘zgarishlar yuzaga kelishi mumkin. Shu sababli mazkur muammoni psixologik nuqtai nazardan o‘rganish ilmiy jihatdan ham, amaliy jihatdan ham muhim ahamiyat kasb etadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ota-onaning uzoq muddatli migratsiyasi natijasida oilaviy munosabatlar tizimida muayyan transformatsiyalar yuz beradi. Farzandlarning kundalik hayotida otaonaning bevosita ishtirokining kamayishi emotsional qo‘llab-quvvatlash darajasiga, tarbiyaviy nazoratning barqarorligiga hamda bolalarning ijtimoiy xulq-atvoriga ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Bunday sharoitda bolalar ko‘pincha buva-buvi yoki boshqa qarindoshlar tarbiyasida voyaga yetadi, bu esa ijtimoiy moslashuv jarayonining ayrim jihatlariga o‘z ta’sirini o‘tkazadi. Ayrim hollarda bolalarda yolg‘izlik hissi, emotsional beqarorlik yoki tengdoshlar bilan munosabatlarda qiyinchiliklar kuzatilishi mumkin. Shu bilan birga, migratsiya sharoitida ayrim bolalarda mustaqillik, mas’uliyat va hayotiy tajriba kabi ijobiy sifatlar ham tezroq shakllanishi mumkin. Shuningdek, ijtimoiy moslashuv jarayoni faqat oilaviy omillarga emas, balki maktab muhiti, tengdoshlar jamoasi va ijtimoiy institutlarning faoliyatiga ham bevosita bog‘liq ekanligi aniqlanadi. Agar ta’lim muassasalari, mahalla tizimi va psixologik xizmatlar ota-onasi migratsiyada bo‘lgan bolalarni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan tizimli ishlarni olib borsa, ularning ijtimoiy moslashuvi samarali kechishi mumkin. Ayniqsa, psixologik maslahatlar, ijtimoiy moslashuv treninglari, kommunikativ ko‘nikmalarni rivojlantirishga qaratilgan mashg‘ulotlar bunday bolalarning emotsional barqarorligini mustahkamlashda muhim ahamiyatga ega. Umuman olganda, ota-onasi chet elga mehnat migratsiyasiga ketgan farzandlarda ijtimoiy moslashuv jarayonining psixologik xususiyatlarini o‘rganish zamonaviy psixologiya fanining muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Ushbu muammoni chuqur ilmiy tahlil qilish migratsiya sharoitida voyaga yetayotgan bolalarning psixologik rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillarni aniqlash, ularning ijtimoiy moslashuvini qo‘llabquvvatlashga qaratilgan samarali psixologik dasturlarni ishlab chiqish hamda ta’lim muassasalari va ijtimoiy institutlar faoliyatini takomillashtirishga xizmat qiladi. Natijada migratsiya sharoitida voyaga “ACADEMIC SPECTRIUM” ilmiy-metodik jurnal yetayotgan farzandlarning sog‘lom psixologik rivojlanishi, jamiyatga muvaffaqiyatli integratsiyasi va barqaror ijtimoiy moslashuvini ta’minlash uchun zarur ilmiy asoslar yaratiladi.